Hầu đồng là gì?
Hầu đồng (còn gọi lên đồng, hầu bóng) là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Tứ phủ. Trong buổi lễ, một thanh đồng (ông đồng, bà đồng) ngồi trước ban thờ, được cho là để các vị thánh giáng nhập vào thân, rồi lần lượt thực hiện các "giá đồng" - mỗi giá ứng với một vị thần linh trong hệ thống Tứ Phủ. Mỗi giá có trang phục, khăn áo, điệu múa, lễ vật và lời hát văn riêng.
Nguồn gốc và bối cảnh
Hầu đồng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, một tín ngưỡng dân gian thuần Việt, phát triển mạnh ở đồng bằng Bắc Bộ. Trung tâm thờ tự tiêu biểu là Phủ Dầy (Nam Định), nơi gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị thánh nữ duy nhất trong Tứ Bất Tử. Từ thờ Mẫu Tam phủ (Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ), tín ngưỡng mở rộng thành Tứ phủ khi thêm Nhạc phủ (miền rừng núi). Hầu đồng là cách người ta giao tiếp với thần linh, cầu xin sức khỏe, tài lộc, bình an, và tạ ơn sau khi lời khấn được cho là linh ứng.
Cách hành lễ
Một buổi hầu đồng thường do thầy cúng hoặc cung văn đàn hát văn, có ban thờ, lễ vật, và người hầu đồng. Thanh đồng lần lượt "thăng" từ các giá thấp đến các giá cao, thay đổi trang phục theo từng vị thánh. Các giá thường gặp gồm giá Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Đệ Tứ Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Ông, Tứ Phủ Chầu Bà, Quan Lớn, và các Cô, Cậu. Mỗi giá có động tác múa, dâng lễ, ban lộc cho người dự. Kết thúc, thanh đồng "thăng" về và làm lễ tạ.
Phân biệt với thuật ngữ dễ nhầm
Hầu đồng khác với "lên đồng" ở sắc thái dùng: lên đồng là cách nói dân dã, còn hầu đồng nhấn mạnh hành động hầu các vị thánh. "Hầu bóng" nhấn vào việc hầu qua bóng (hình bóng thánh), thường dùng trong cùng ngữ cảnh. Cần phân biệt với "đồng cốt" hay "đồng bóng" chỉ chung người hành nghề, và với "lên đồng" trong một số tôn giáo khác như nhập hồn. Hầu đồng cũng không đồng nhất với "chầu văn" - chầu văn là loại hình hát phục vụ nghi lễ.
Lưu ý
Đây là tri thức truyền thống mang tính tham khảo, chưa được khoa học kiểm chứng. Người đọc nên tìm hiểu từ các nguồn văn hóa chính thống và tôn trọng tính đa dạng của tín ngưỡng dân gian.
Các trường phái hiểu khác nhau thế nào?
- Quan niệm dân gian: Hầu đồng là nghi lễ thiêng liêng, nơi thánh thần giáng nhập để ban phúc, chữa bệnh, trừ tà, và là cầu nối giữa người và thần linh.
- Góc nhìn văn hóa: Hầu đồng là di sản văn hóa phi vật thể, thể hiện bản sắc tín ngưỡng thờ Mẫu, với hệ thống hát văn, múa, trang phục và nghệ thuật trình diễn độc đáo.
- Quan niệm tôn giáo khác: Một số truyền thống tôn giáo xem hầu đồng là hiện tượng nhập hồn không đúng đắn, cần phân biệt với các hình thức cầu nguyện chính thống.