Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn: Nét đẹp tâm linh giữa danh thắng
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn (còn gọi là Lễ hội Quán Âm) là một trong những lễ hội Phật giáo lớn nhất và có sức hút nhất tại thành phố Đà Nẵng. Diễn ra hằng năm vào các ngày 17, 18 và 19 tháng 2 âm lịch tại phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, lễ hội không chỉ là dịp để đồng bào Phật tử và du khách thập phương bày tỏ lòng thành kính với Đức Bồ Tát Quán Thế Âm mà còn là nơi hội tụ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc của vùng đất này. Với những giá trị tiêu biểu, ngày 3/2/2021, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn gốc hình thành từ một pho tượng thiên tạo
Sự ra đời của lễ hội gắn liền với một câu chuyện đầy màu sắc tâm linh. Theo đó, Hòa thượng Thích Pháp Nhãn, người khai sơn chùa Quán Thế Âm, đã phát hiện một pho tượng Quán Thế Âm bằng thạch nhũ trong một hang động tại núi Kim Sơn, một trong năm ngọn núi thuộc dãy Ngũ Hành Sơn. Pho tượng hoàn toàn do thiên nhiên tạo tác, tay cầm bình Cam Lồ, rất hoàn chỉnh và cao bằng người thật. Hòa thượng đã đặt tên cho hang động là động Quan Âm và cho lập một ngôi chùa ngay sát hang động, tựa lưng vào núi Kim Sơn, đặt tên là chùa Quán Thế Âm để xưng tụng quả vị của Ngài.
Kể từ đó, vào các ngày lễ vía của Quán Thế Âm, nhân dân địa phương và khách thập phương đến lễ bái rất đông. Để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, các chư tôn đức Phật giáo đã thống nhất chọn ngày 19 tháng 2 âm lịch hằng năm, là ngày Đản sanh của Bồ Tát Quán Thế Âm, làm ngày lễ vía chính và các chùa trên địa bàn Ngũ Hành Sơn cùng hội tụ về chùa Quán Thế Âm tổ chức, xem đây như một chốn tổ thờ tự Ngài.
Mốc son quan trọng đánh dấu sự hình thành lễ hội là ngày 19/2/1956. Nhân dịp lễ khánh thành chùa Quán Thế Âm, Hòa thượng Thích Pháp Nhãn, với sự cho phép của Giáo hội Phật giáo lúc bấy giờ, đã thành lập Hội phổ Quan Âm và trực tiếp làm trưởng ban tổ chức Ngày lễ vía Quan Âm tại chùa, lấy tên là Ngày hội Quan Âm. Sự kiện này đã quy tụ hàng chục ngàn chư tăng ni, tín đồ Phật giáo và nhân dân trong vùng, chính thức khởi nguồn cho Lễ hội Quán Thế Âm quy mô lớn như ngày nay.
Trong một thời gian dài, do ảnh hưởng của chiến tranh, ngày hội chỉ được tổ chức gói gọn tại chùa Quán Thế Âm theo nghi lễ Phật giáo. Từ năm 1991, lễ hội được tổ chức với quy mô lớn hơn, kéo dài ba ngày, và ngày 19 tháng 2 âm lịch trở thành ngày lễ chính thức. Từ năm 2023, lễ hội được Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng chủ trì tổ chức với quy mô cấp thành phố, khẳng định vị thế của một sự kiện văn hóa tâm linh tiêu biểu.
Phần lễ: Hệ thống nghi thức Phật giáo trang nghiêm
Lễ hội Quán Thế Âm được chia làm hai phần: phần lễ gồm các nghi thức Phật giáo và truyền thống địa phương, phần hội là các hoạt động vui chơi giải trí. Phần lễ được tổ chức bài bản, trang nghiêm với các nghi lễ chính sau:
Lễ khai kinh, thượng phan - thượng kỳ
Được tổ chức vào ngày 17 tháng 2 âm lịch, nghi lễ này mang ý nghĩa dâng lên mười phương chư Phật, chư Bồ Tát và chư Thiện Thần, cầu nguyện mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Nghi lễ do một vị hòa thượng giữ vai trò chủ sám thực hiện.
Lễ rước ánh sáng (Lễ rước đuốc)
Tổ chức vào tối ngày 18, đoàn rước có hàng trăm người gồm chư tăng, Phật tử, đạo tràng và thập phương thiện tín đi thành hàng đôi, ở giữa là kiệu, dàn rước hoa, dàn nhạc, đội lân sư rồng. Lễ rước ánh sáng tượng trưng cho việc cầu mong ánh sáng trí tuệ soi đường cho chúng sinh, giúp tấm lòng và đạo đức được trong sáng, hướng đến những việc thiện lành.
Lễ pháp đàn Quán Thế Âm và thuyết giảng đạo pháp
Diễn ra xuyên suốt ba ngày lễ hội, quy mô nhất vào tối 18 và chiều 19. Hàng chục nghìn người, từ già đến trẻ, không phân biệt giới tính, đều có thể tham dự lắng nghe. Nội dung thuyết giảng xoay quanh giáo lý Phật giáo, ca ngợi lòng từ bi, hạnh nguyện của Đức Quán Thế Âm, hướng dẫn phương pháp niệm Phật và chia sẻ những lời Phật dạy áp dụng vào đời sống hằng ngày.
Chính lễ - Lễ vía Đức Phật Quán Thế Âm
Được xem là linh hồn của lễ hội, diễn ra vào ngày 19 tháng 2 âm lịch, đúng ngày khánh đản của Đức Bồ Tát. Buổi lễ được tổ chức long trọng, thu hút hàng chục vạn người tham dự. Một vị hòa thượng có chức danh cao nhất trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam được mời về chủ trì, thực hiện nghi thức niệm hương, dâng hương và cầu kinh, nguyện cầu quốc thái dân an, chúng sinh an lạc.
Lễ rước tôn tượng Quán Thế Âm Bồ Tát
Ngay sau chính lễ, tôn tượng Đức Phật Quán Thế Âm được rước từ động Quan Âm trên núi Kim Sơn ra đường Sư Vạn Hạnh, lên chùa Quán Thế Âm để làm lễ. Sau đó, kiệu được khiêng xuống thuyền trên sông Cầu Biện và chạy vòng quanh sông Cổ Cò, với ý nghĩa cầu nguyện cho ngư dân và những người làm ăn trên sông nước được bình an, thuận lợi.
Lễ hóa trang Bồ Tát Quán Thế Âm
Đây là nét đặc sắc riêng của lễ hội. Mỗi năm, nhà chùa chọn một trong 32 ứng hóa của Bồ Tát Quán Thế Âm để hóa thân, như Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn, Thập nhất diện Quan Âm, Quán Âm Thiện Tài Đồng Tử, Bạch Y Quan Âm, Quán Âm Tống Tử, Quán Âm Nam Hải. Người được chọn hóa trang là một nữ Phật tử có gương mặt đoan trang, phúc hậu, có học vấn, đạo đức tốt và thường xuyên đến chùa. Khoảng 6 đến 8 tháng trước lễ hội, nữ Phật tử này được trụ trì giảng dạy về hạnh nguyện của Bồ Tát, tập ngồi thiền, tập đi đứng, cử chỉ trang nghiêm và phải ăn chay 3 tháng trước khi nhập vai. Sự hóa trang tái hiện hình tượng từ bi của Bồ Tát, nhắc nhở rằng Ngài luôn đồng hành, ban vui cứu khổ cho chúng sinh.
Lễ tạ pháp đàn hoa đăng
Nghi lễ cuối cùng diễn ra vào tối ngày 19, để tạ ơn sơn thủy, thổ thần và các thần linh đã phù hộ cho lễ hội thành công. Sau lễ tạ, những ngọn nến được lồng vào hoa sen và thả xuống dòng sông, gửi gắm ước nguyện về ánh sáng trí tuệ trường tồn.
Phần hội: Giao thoa văn hóa Phật giáo và dân gian
Đan xen với các nghi lễ Phật giáo là những nghi lễ truyền thống của người dân địa phương, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn. Tiêu biểu là Lễ tế Xuân tại chùa Quán Thế Âm, Lễ dâng hương tưởng niệm Huyền Trân công chúa tại miếu thờ và Lễ tế Thạch nghệ Tổ Sư, tưởng nhớ người khai sinh nghề điêu khắc đá Non Nước tại nhà thờ tổ nghề dưới chân núi Mộc Sơn.
Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, giải trí phong phú: hô hát Bài chòi, hò khoan đối đáp, hát dân ca, hát Tuồng, trình diễn thư pháp, triển lãm tranh ảnh thủy mạc, cùng các trò chơi dân gian như múa lân sư rồng, đẩy gậy, kéo co, đua thuyền, cờ tướng.
Giá trị di sản và sức sống đương đại
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn là sự kết tinh giữa văn hóa Phật giáo và văn hóa truyền thống dân tộc, gắn liền với Di tích danh thắng Ngũ Hành Sơn, di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng, hướng con người đến điều thiện, củng cố tinh thần đoàn kết và tình yêu quê hương, đất nước.
Hằng năm, lễ hội thu hút hàng nghìn Phật tử và du khách, góp phần quảng bá hình ảnh du lịch Đà Nẵng. Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được nâng lên quy mô cấp thành phố là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị văn hóa, tín ngưỡng lâu đời mà lễ hội gìn giữ và phát huy.
