TL;DR: Mo Mường là loại hình tín ngưỡng dân gian phức hợp của người Mường, nổi bật với bộ sử thi "Đẻ đất đẻ nước" - một bách khoa thư về thế giới quan và nhân sinh quan. Di sản này không chỉ là nghi lễ tang ca mà còn là kho tàng văn hóa, lịch sử và triết học vô giá, đang được đề xuất ghi danh tại UNESCO.
Mo Mường là gì và có phải chỉ là lời cúng?
Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của Việt Nam, Mo Mường của người Mường ở vùng Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La và Ninh Bình nổi lên như một hiện tượng văn hóa đặc biệt. Nó không đơn thuần là một hình thức nghi lễ tín ngưỡng thông thường mà là một thế giới quan hoàn chỉnh, một bộ bách khoa thư dân gian được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo TS. Đỗ Quang Trọng và TS. Nguyễn Văn Hải, Mo Mường được cấu thành bởi ba yếu tố chính: môi trường diễn xướng (nghi lễ), lời Mo (văn bản nghệ thuật) và nghệ nhân Mo (thầy Mo). Sự kết hợp này tạo nên một loại hình di sản văn hóa phi vật thể sống động, gắn chặt với vòng đời của mỗi con người Mường từ khi sinh ra, lúc trưởng thành cho đến khi qua đời.
Vai trò của thầy Mo trong đời sống cộng đồng
Thầy Mo là linh hồn của di sản, là người nắm giữ và thực hành các bài Mo. Họ không chỉ là người làm lễ mà còn là trí thức dân gian, nhà thơ, nhà sử học và là cầu nối tâm linh giữa thế giới con người với thế giới thần linh. Trong vòng đời con người, thầy Mo xuất hiện từ những nghi lễ cầu an cho trẻ sơ sinh, giải hạn, chữa bệnh khi ốm đau, đến các nghi lễ trong đám cưới, lễ mừng nhà mới, cầu sức khỏe cho gia chủ. Khi một người qua đời, vai trò của thầy Mo càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Họ đảm nhận sứ mệnh dẫn dắt linh hồn người chết vượt qua những thử thách ở thế giới bên kia, về với tổ tiên, để người sống yên tâm và người chết được siêu thoát.
Bảng so sánh các khía cạnh chính của Mo Mường và sử thi Đẻ đất đẻ nước.
| Khía cạnh | Mo Mường | Sử thi Đẻ đất đẻ nước |
|---|---|---|
| Bản chất | Nghi lễ tín ngưỡng, thế giới quan, bách khoa thư dân gian | Tác phẩm quy mô lớn, cốt lõi và đồ sộ nhất |
| Thành phần chính | Môi trường diễn xướng, lời Mo, nghệ nhân Mo | Không nêu |
| Vai trò | Gắn với vòng đời con người Mường | Kể về hình thành vũ trụ, muôn loài, xã hội loài người |
| Giá trị nổi bật | Tâm linh, phong tục, đạo đức, nghệ thuật tổng hợp | Khảo cứu lịch sử, văn hóa, xã hội |
| Người thực hành chính | Thầy Mo | Không nêu |
| Địa bàn | Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình | Không nêu |
| Thách thức bảo tồn | Mai một, giản lược nghi lễ | Không nêu |
| Giải pháp bảo tồn | Giải pháp tổng thể, đồng bộ, hỗ trợ nghệ nhân | Không nêu |
Sử thi "Đẻ đất đẻ nước" là gì?
Nếu như Mo Mường là một dòng chảy văn hóa thì bộ sử thi "Đẻ đất đẻ nước" chính là dòng chảy chính, là phần cốt lõi và đồ sộ nhất. Đây là một tác phẩm có quy mô lớn, được coi là một trong những bộ sử thi dài nhất thế giới, kể về quá trình hình thành vũ trụ, muôn loài và xã hội loài người dưới con mắt của người Mường cổ. Giá trị của nó không chỉ dừng lại ở khía cạnh tín ngưỡng mà còn là một công trình khảo cứu về lịch sử, văn hóa và xã hội.
Hành trình từ hỗn mang đến văn minh diễn ra như thế nào?
Nội dung của "Đẻ đất đẻ nước" là một câu chuyện kể dài kỳ về sự sáng tạo thế giới. Theo nhà nghiên cứu, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Nợi, bộ sử thi này gắn liền với những nội dung liên quan đến lịch sử dân tộc và nhân loại. Câu chuyện bắt đầu từ thuở "đẻ đất, đẻ nước, đẻ trời" khi thế giới còn trong cảnh hỗn mang, con người "ăn lông ở lỗ". Từ đó, sử thi kể về cuộc hành trình gian nan của con người khi tìm ra lửa, biết se tơ dệt vải, tìm ra hạt lúa, biết dựng nhà, hình thành gia đình, xã hội, và đạt đến đỉnh cao là chế tạo công cụ bằng đồng, xây dựng cung điện. Như vậy, sử thi không chỉ là một bài ca tâm linh mà còn là một bộ sử ký bằng thơ ca về quá trình phát triển của xã hội loài người, từ mông muội đến văn minh.
Giá trị tâm linh và bài học đạo đức của Mo Mường là gì?
Bên cạnh giá trị sử thi, Mo Mường còn chứa đựng những giá trị tâm linh, phong tục sâu sắc. Người Mường quan niệm, chết không phải là hết. Sau khi chết, linh hồn sẽ về một thế giới khác, còn gọi là "Mường Ma". Thế giới ấy ban đầu tăm tối và xa lạ, linh hồn cần có thầy Mo dẫn dắt, chỉ bảo để có thể thích nghi, nhận biết người thân, ruộng nương, nhà cửa và tìm được đường về phù hộ cho con cháu. Thông qua những lời dặn dò của thầy Mo, người chết gửi gắm những bài học đạo đức cho người sống: phải biết sống nhân đạo, yêu thương quý trọng mọi người; anh em trong nhà phải biết nhường nhịn, cảm thông và tha thứ cho nhau. Như vậy, Mo Mường không chỉ là nghi lễ đưa tiễn mà còn là một diễn đàn giáo dục đạo đức cộng đồng, duy trì sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình và xã hội.
Giá trị nghệ thuật và triết lý nhân sinh
Không chỉ có giá trị về lịch sử và tâm linh, Mo Mường còn là một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp đặc sắc. Lời Mo là những áng văn vần giàu chất thơ, sử dụng ngôn ngữ Mường cổ với nhiều tầng nghĩa, đòi hỏi người hành lễ phải có trí nhớ phi thường và sự am hiểu sâu sắc. Cách diễn xướng của thầy Mo với giọng đọc, giọng hát và những động tác mang tính biểu diễn đã tạo nên một không gian nghệ thuật vừa thiêng liêng vừa hấp dẫn. Sử thi "Đẻ đất đẻ nước" còn thể hiện một thế giới quan, nhân sinh quan và tư tưởng triết học của người Mường về các mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, giữa con người với xã hội và giữa con người với thế giới siêu nhiên. Đó là một hệ giá trị được đúc kết qua hàng ngàn năm lao động sản xuất và ứng xử với môi trường.
Mo Mường đang đối mặt với thách thức gì trong bảo tồn?
Mặc dù có giá trị to lớn, Mo Mường đang phải đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng trong đời sống hiện đại. ThS. Bùi Kim Phúc (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình) cho biết, từ những năm 1960 đến nay, tang lễ của người Mường chỉ còn thực hiện trong vòng 48 giờ. Điều này khiến các nghệ nhân phải giản lược đến 50% số nghi lễ. Phần Mo kể chuyện vốn có thời lượng rất dài thì nay chỉ còn giữ lại hai câu chuyện ngắn, chủ yếu là "Đẻ đất, đẻ trứng điếng" và "đẻ Tá Cần". Việc lược bớt các nghi lễ và bài Mo đã vô tình làm nghèo nàn đi một di sản văn hóa đồ sộ, đồng thời cắt đứt mạch nguồn trao truyền cho thế hệ trẻ.
Vì sao cần các giải pháp đồng bộ để bảo tồn Mo Mường?
Trước thực trạng đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị Mo Mường đòi hỏi những giải pháp mang tính tổng thể và đồng bộ từ nhiều phía. Các chuyên gia, nhà nghiên cứu cho rằng cần có sự tham gia tích cực của chính quyền địa phương, các nhà quản lý văn hóa, cộng đồng sở hữu di sản và các tổ chức liên quan. Một trong những nhiệm vụ cấp bách là nghiên cứu, điều tra, thống kê và đánh giá hiện trạng di sản để có hướng đầu tư đúng đắn. Việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng, chủ nhân sáng tạo của di sản, là yếu tố then chốt để họ tự nguyện tham gia bảo vệ, bởi di sản chỉ có thể sống mãi khi được thực hành trong chính đời sống của cộng đồng.
Hỗ trợ nghệ nhân và tư liệu hóa di sản như thế nào?
Một giải pháp quan trọng khác là cần có cơ chế, chính sách động viên kịp thời các thầy Mo uy tín thông qua việc phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, hỗ trợ về vật chất và tinh thần để họ có thêm động lực gìn giữ vốn cổ và truyền lại cho đời sau. Bên cạnh đó, việc tư liệu hóa di sản Mo Mường là vô cùng cấp thiết. Cần xây dựng một mạng lưới các nghệ nhân trên toàn quốc để tăng cường giao lưu, học hỏi và quảng bá. Việc số hóa các bài Mo, ghi âm, ghi hình các buổi diễn xướng không chỉ giúp lưu trữ an toàn mà còn là nguồn tài liệu quý giá phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy.
Mo Mường trên hành trình vươn ra thế giới
Việc bảo tồn Mo Mường không chỉ là nhiệm vụ của riêng tỉnh Phú Thọ (trước 7/2025 là tỉnh Hòa Bình) hay cộng đồng người Mường mà là của cả quốc gia. Hội thảo quốc tế "Mo Mường và những hình thức nghi lễ tín ngưỡng tương đồng trên thế giới" được tổ chức tại Hòa Bình là một bước đi quan trọng trong việc thu thập các cứ liệu so sánh, khẳng định giá trị độc đáo của di sản. Các học giả quốc tế như GS. TS Kim Hyong Keun (Hàn Quốc) và GS. TS Wolfgang Mastnak (Đức) đều đánh giá cao giá trị của Mo Mường và cho rằng nó phù hợp với nhiều tiêu chí của UNESCO về di sản văn hóa phi vật thể. GS. Kim Hyong Keun cũng khuyến nghị cần tăng khả năng hiển thị của di sản bằng cách dịch Mo Mường sang tiếng Anh để quảng bá rộng rãi hơn trước khi đệ trình hồ sơ lên UNESCO xem xét ghi danh vào danh sách di sản cần được bảo vệ khẩn cấp. Hành trình này không chỉ nhằm tìm kiếm một danh hiệu mà còn là cơ hội để cộng đồng người Mường nhìn nhận lại và tự hào về kho tàng văn hóa của chính mình, từ đó có ý thức hơn trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị mà cha ông để lại.
Bài tổng quan chủ đề: Tín ngưỡng dân gian Việt Nam gồm những gì?
