Mượn tuổi làm nhà là gì
Người Việt có tục xem ba hạn của gia chủ trước khi động thổ: Kim Lâu, Hoang Ốc và Tam Tai. Cả ba tính trên tuổi mụ, và trong thực tế, tìm được một năm sạch cả ba hạn là việc khó, đặc biệt với người đang ở trong ba năm Tam Tai của mình. Khi năm định làm nhà bị phạm hạn mà công việc không dời được, cách hoá giải phổ biến nhất là mượn tuổi.
Mượn tuổi nghĩa là nhờ một người có tuổi không phạm hạn nào trong năm đó đứng ra thay gia chủ ở các nghi lễ chính, chủ yếu là lễ động thổ và lễ cất nóc. Về mặt biểu tượng, ngôi nhà trong thời gian thi công được coi như của người ấy, và khi hoàn thành thì gia chủ làm lễ nhập trạch để nhận lại.
Chọn người cho mượn tuổi
Điều kiện quan trọng nhất, và cũng là điều kiện duy nhất mang tính bắt buộc trong tục này, là người cho mượn tuổi phải không phạm Kim Lâu, Hoang Ốc, Tam Tai trong chính năm định làm nhà. Mượn tuổi một người cũng đang phạm hạn thì việc mượn không còn ý nghĩa gì.
Ngoài ra, theo tục cũ thường có thêm mấy điều kiêng:
- Chọn nam giới, thường là người nhiều tuổi hơn gia chủ.
- Người đang khoẻ mạnh, gia đình hoà thuận, không có tang.
- Không nhận cho mượn tuổi nhiều nhà cùng lúc trong một năm.
- Nên là người thân quen, họ hàng hoặc bạn bè gần, vì họ phải có mặt thật ở các nghi lễ chính.
Điều cuối cùng đáng lưu ý hơn người ta tưởng. Mượn tuổi không phải một thủ tục làm qua điện thoại: người cho mượn tuổi phải đến tận nơi, cầm cuốc bổ nhát đầu tiên, và có mặt lúc đặt đòn nóc. Nhờ một người ở xa hoặc bận rộn thường dẫn tới chuyện phải dời lịch thi công vì chờ họ.
Trình tự theo tục cũ
Trình tự được kể lại khá thống nhất giữa các vùng, gồm năm bước:
1. Ngỏ lời. Gia chủ đến nhà người định mượn tuổi, mang theo chút trầu cau hoặc trà bánh, trình bày việc và xin phép. Đây là bước lễ nghĩa, không phải thủ tục. 2. Làm giấy bán nhà tượng trưng. Gia chủ viết giấy bán mảnh đất và ngôi nhà sắp xây cho người cho mượn tuổi, ghi một cái giá tượng trưng rất thấp. Tờ giấy này được đặt lên bàn thờ hoặc giữ trong nhà suốt thời gian thi công. 3. Lễ động thổ. Người cho mượn tuổi thay mặt gia chủ khấn và bổ những nhát cuốc đầu tiên. Theo tục, gia chủ nên tránh mặt trong lúc hành lễ. 4. Lễ cất nóc. Khi đặt đòn nóc hoặc đổ mái, vẫn người ấy đứng ra làm lễ. 5. Chuộc lại nhà và nhập trạch. Nhà xong, gia chủ làm giấy mua lại với giá ghi cao hơn giá đã bán, rồi làm lễ nhập trạch dọn về. Giá cao hơn mang nghĩa tượng trưng là ngôi nhà đã "lên giá", việc làm nhà thành công.
Điều quan trọng nhất: tờ giấy ấy không có giá trị pháp lý
Đây là phần mà phần lớn bài viết về mượn tuổi nói lướt qua, trong khi nó là chỗ duy nhất trong cả phong tục này có thể gây thiệt hại thật.
Tờ giấy bán nhà trong tục mượn tuổi là một nghi thức. Nó không phải hợp đồng, không được công chứng, không đăng ký ở đâu, và không chuyển quyền sở hữu cho ai cả. Đó chính là điều làm nó an toàn: nghi lễ diễn ra trọn vẹn về mặt biểu tượng mà không ai mất gì.
Rủi ro xuất hiện khi có người nghĩ rằng để nghi lễ "thật" hơn thì nên làm thủ tục sang tên thật. Đừng làm điều đó, trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Nghi lễ thì tượng trưng, nhưng việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất là thật, phát sinh nghĩa vụ thuế thật, và rất khó đảo ngược. Khi tài sản đã đứng tên người khác, việc lấy lại phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của họ và của những người thừa kế họ, chứ không phụ thuộc vào lời hứa miệng lúc ngỏ lời.
Hãy hình dung vài tình huống hoàn toàn có thể xảy ra trong hai năm thi công: người cho mượn tuổi qua đời và tài sản rơi vào khối di sản chia cho những người thừa kế không biết gì về thoả thuận; người cho mượn tuổi có tranh chấp nợ và tài sản đứng tên họ bị đưa vào diện kê biên; hai bên giận nhau vì chuyện khác rồi việc chuộc lại bế tắc. Không tình huống nào trong số đó là chuyện hiếm, và tất cả đều xuất phát từ một quyết định lẽ ra không bao giờ cần thiết.
Giữ đúng tinh thần của tục: giấy viết tay, giá tượng trưng, cất trong nhà, và không đụng tới sổ đỏ.
Vài điểm thường bị hiểu sai
Mượn tuổi không xoá được hạn của gia chủ. Theo chính lô-gic của tục, nó chỉ chuyển vai trò người đứng lễ, không làm tuổi gia chủ đổi đi. Vì vậy có nơi vẫn khuyên gia chủ tránh mặt lúc hành lễ để nghi thức trọn vẹn.
Không phải năm nào phạm hạn cũng cần mượn tuổi. Ba hạn có trọng số khác nhau tuỳ trường phái, và khi chỉ phạm một hạn thì nhiều gia đình vẫn tiến hành bình thường. Mượn tuổi thường được nghĩ tới khi phạm từ hai hạn trở lên, hoặc khi phạm Kim Lâu, hạn bị kiêng nhất trong ba.
Người cho mượn tuổi không chịu trách nhiệm gì về công trình. Vai trò của họ thuần tuý là nghi lễ. Mọi việc liên quan tới thiết kế, thi công, giấy phép xây dựng và an toàn lao động vẫn là của gia chủ và nhà thầu, không vì mượn tuổi mà thay đổi.
Nên đọc phong tục này như thế nào
Mượn tuổi là một giải pháp khéo mà cộng đồng nghĩ ra để dung hoà hai thứ cùng quan trọng: sự tôn trọng với một quy ước chung, và nhu cầu rất thực tế là phải làm nhà đúng lúc có tiền, có thợ, có đất. Nó cho phép người ta giữ được phong tục mà không phải hoãn việc lớn của đời mình thêm vài năm.
Đọc như vậy thì phần đẹp của tục vẫn còn nguyên: sự chu đáo, lời ngỏ có trầu có nước, cái bắt tay giữa hai gia đình. Chỉ cần nhớ rằng ranh giới của nó dừng lại ở tờ giấy viết tay, và đừng để nó bước qua chỗ mà pháp luật mới là thứ quyết định.
