Bối cảnh ra đời
Sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918), các nước thắng trận họp Hội nghị hòa bình ở cung điện Versailles (Pháp) để chia lại thị trường và vùng ảnh hưởng. Tại Việt Nam, mâu thuẫn giữa nhân dân với chủ nghĩa thực dân và tay sai phong kiến ngày càng gay gắt. Các phong trào yêu nước do sĩ phu, trí thức, tiểu tư sản lãnh đạo tuy kiên cường nhưng đều bị đàn áp dã man và lâm vào khủng hoảng sâu sắc về đường lối cứu nước.
Bối cảnh đó đòi hỏi phải truyền bá một cách có hệ thống chủ nghĩa Marx-Lenin vào Việt Nam, vận động và tổ chức phong trào yêu nước, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân; gắn với quá trình chuẩn bị các điều kiện chính trị, tư tưởng, tổ chức cho việc thành lập một Đảng cách mạng tiên phong.
Sự ra đời của báo Thanh niên
Là nhà yêu nước hiểu biết sâu sắc văn hóa Đông Tây, từng nhiều năm làm báo và hiểu rõ sức mạnh của báo chí, Nguyễn Ái Quốc rất tâm đắc quan điểm của Lenin về báo chí: "Trong thời đại ngày nay, không có tờ báo chính trị thì không thể có phong trào gọi là chính trị"; "Báo chí là người tuyên truyền, người cổ động, người tổ chức chung, người lãnh đạo chung".
Cuối năm 1924, Quốc tế Cộng sản phái Nguyễn Ái Quốc sang công tác ở Trung Quốc. Về tới Quảng Châu, Người bắt tay ngay vào việc xuất bản một tờ báo chính trị, đồng thời mở các lớp huấn luyện thanh niên ưu tú đưa từ trong nước sang để làm nòng cốt cho cách mạng. Nguyễn Ái Quốc cùng một số đồng chí học trò đã xuất bản tờ báo chính trị, cơ quan ngôn luận của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, mang tên Thanh niên. Số đầu tiên ra ngày 21/6/1925, xuất bản đều đặn hằng tuần. Báo in xong phần lớn được gửi về trong nước theo đường dây bí mật, một số gửi đến các tổ chức của Hội ở Thái Lan, Trung Quốc, người Việt Nam yêu nước ở Pháp và đến Quốc tế Cộng sản.
Hai thời kỳ phát triển
Trong gần 5 năm hoạt động, báo Thanh niên có hai thời kỳ phát triển:
- Thời kỳ thứ nhất từ 21/6/1925 đến 4/1927: lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp chỉ đạo biên tập, in, phát hành.
- Thời kỳ thứ hai từ 4/1927 đến cuối 1929: sau khi Nguyễn Ái Quốc rời Quảng Châu chuyển vào hoạt động bí mật, báo do Tổng bộ Hội Thanh niên chỉ đạo.
Báo Thanh niên phát hành hơn 200 số, tập trung vào những vấn đề chủ yếu: mâu thuẫn giữa dân tộc ta với chủ nghĩa đế quốc Pháp và giữa các dân tộc thuộc địa với chủ nghĩa đế quốc nói chung; khẳng định chỉ có con đường đấu tranh cách mạng mới giải phóng được dân tộc; kiên quyết chống chủ nghĩa cải lương; lực lượng cách mạng là toàn dân đoàn kết, lấy công nông làm nền tảng; cần có Đảng Cộng sản lãnh đạo và tổ chức quần chúng cách mạng; giới thiệu kinh nghiệm cách mạng các nước, khẳng định cách mạng Việt Nam đi theo con đường cách mạng Nga mới giành thắng lợi.
Vai trò lịch sử
Từ số đầu tiên 21/6/1925 đến cuối năm 1929, với trên 200 số và hàng nghìn bài báo, báo Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập đã giữ vai trò chủ lực, tiên phong trong hoạt động tư tưởng của Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, tổ chức tiền thân của Đảng. Báo đã truyền bá chủ nghĩa Marx-Lenin, truyền bá "Đường Kách mệnh", hướng dẫn, cổ vũ các thành viên sau khi được huấn luyện về nước thúc đẩy phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và phong trào yêu nước, góp phần chuẩn bị về lý luận, chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời các tổ chức cộng sản cuối năm 1929 và thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930, mở ra một dòng báo chí mới: báo chí cách mạng Việt Nam.
Báo chí cách mạng sau khi Đảng ra đời
Tại Hội nghị thành lập Đảng, Đảng đã thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt, Điều lệ vắn tắt. Trong Báo cáo tóm tắt Hội nghị, Đảng ra Nghị quyết về 16 vấn đề quan trọng và cấp bách, trong đó vấn đề 14 là Nghị quyết về báo chí:
- Bỏ những tờ báo do Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng xuất bản trước đây.
- Ban Trung ương có thể xuất bản một tạp chí lý luận và ba tờ báo tuyên truyền.
- Bỏ những tờ báo của các hội quần chúng do Đảng chỉ đạo.
- Duy trì tất cả những tờ báo do quần chúng chủ trương.
Thực hiện chủ trương của Đảng, các cấp ủy từ Trung ương, xứ ủy, tỉnh thành ủy, liên chấp ủy, huyện ủy, các tổ chức Đảng trong nhà tù thực dân Pháp đều khắc phục khó khăn, lần lượt ra được tờ báo của tổ chức mình. Có xứ ủy, tỉnh ủy bị tan vỡ do khủng bố, bắt bớ tù đày nên báo xuất bản rồi phải đình bản, rồi lại xuất bản khi phục hồi tổ chức. Đến giữa năm 1936 có trên 160 tờ báo và tạp chí của Trung ương và các địa phương.
Lan tỏa trong phong trào cách mạng
Nhờ có một Đảng triệt để cách mạng, có đường lối chính trị và tổ chức rõ ràng, có uy tín của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, báo chí cách mạng thời kỳ này dù hoạt động bí mật, phương tiện thô sơ, trụ sở phải thay đổi nhiều lần nhưng vẫn kịp thời truyền bá các văn kiện của Hội nghị thành lập Đảng, nhất là "Lời kêu gọi" của Nguyễn Ái Quốc sau Hội nghị.
Hưởng ứng lời kêu gọi của Trung ương, báo chí cách mạng cả nước hướng về Nghệ Tĩnh, đăng nhiều bài cổ vũ quần chúng đấu tranh, vạch mặt tội ác của đế quốc và tay sai. Tờ Lao khổ của Xứ ủy Nam Kỳ, số 15, ngày 5/10/1930 viết: "Từ 1/9 nông dân Nghệ An, Hà Tĩnh đã đấu tranh quyết liệt nhất. Tại các làng, tất cả quyền hành thuộc về nông hội, ở một số làng, phụ nữ cũng tham gia công việc làng, nước. Kiện cáo, áp bức không còn nữa. Nhân dân tự mình giải quyết mọi xích mích".
Ý nghĩa ngày 21/6
Ngày 21/6/1925, số đầu báo Thanh niên ra đời, đánh dấu sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Từ đó, ngày 21/6 hằng năm được lấy làm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, dịp để tôn vinh những người làm báo và ôn lại truyền thống vẻ vang của nền báo chí gắn liền với sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Năm 2025 đánh dấu 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925-21/6/2025).
Sự kiện này nhắc nhở về vai trò tiên phong của báo chí trong công tác tư tưởng, văn hóa, trong việc truyền bá lý luận cách mạng, cổ vũ phong trào yêu nước và tổ chức quần chúng. Đây cũng là dịp để các thế hệ nhà báo hôm nay tiếp nối truyền thống, giữ vững bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.