Bối cảnh lịch sử trước ngày 2/9/1945
Để hiểu trọn vẹn ý nghĩa ngày Quốc khánh, cần nhìn lại bối cảnh đất nước trước mùa thu năm 1945. Nhân dân ta sống dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật, đồng thời trải qua nạn đói khủng khiếp. Trong hồi ký của mình, ông Nguyễn Tiến Hà, một thành viên Đoàn Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu, nhớ lại cảnh "người chết nằm như ngả rạ, xe bò chuyên chất xác người gom đưa xuống nghĩa trang".
Trước tình cảnh đó, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc ra lời hiệu triệu: "đem sức ta mà tự giải phóng cho ta chứ không dựa vào lực lượng nào". Tháng 8/1944, tại 46 phố Bát Đàn, Đoàn Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu ra đời với 60 đoàn viên, hoạt động bí mật và đóng vai trò xung kích. Nhiều đoàn viên đổi tên để giữ bí mật, như Nguyễn Hữu Tự đổi thành Nguyễn Tiến Hà.
Diễn biến ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Không khí ngày hôm đó được các nhân chứng kể lại với niềm xúc động sâu sắc. Ông Phạm Gia Đốc, thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu, cho biết: "Nhân dân đến sớm lắm, trước 2h hàng ngũ xếp hàng đều đặn đứng im nguyên rồi". Từ các huyện ngoại thành như Hoài Đức, Gia Lâm, cho đến các tỉnh Bắc Ninh, Nam Định, Hà Nam, hàng chục vạn người đổ dồn về quảng trường. Thanh niên cứu quốc mặc đồng phục quần xanh áo trắng, thiếu nữ thủ đô thướt tha tà áo dài, dân quân áo nâu thắt lưng chẽn, phụ nữ nông thôn vấn tóc khoác áo tứ thân.
Buổi lễ bắt đầu bằng bài "Tiến quân ca" của nhạc sĩ Văn Cao. Chủ tịch Hồ Chí Minh bước ra với bộ quần áo kaki vàng đã cũ, dáng người gày gò, và cất tiếng hỏi: "Tôi nói đồng bào nghe rõ không?". Biển người đồng thanh đáp: "Có". Chi tiết giản dị ấy, theo lời ông Nguyễn Tiến Hà, "đã nối liền khoảng cách giữa Hồ Chủ tịch với nhân dân, tạo thành một khối liên kết bền chặt giữa lãnh tụ và quần chúng".
Nội dung cốt lõi của Bản Tuyên ngôn Độc lập
Bản Tuyên ngôn Độc lập không chỉ là lời tuyên bố khai sinh quốc gia, mà còn là văn kiện chính trị khẳng định quyền tự do và độc lập của dân tộc Việt Nam trước toàn thế giới. Những lời tuyên bố dõng dạc năm xưa vẫn vang vọng đến hôm nay: "Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phía Đồng minh chống phát-xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!".
Và lời thề thiêng liêng: "Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy".
Ý nghĩa lịch sử và giá trị trường tồn
Ngày 2/9/1945 đánh dấu bước ngoặt vĩ đại: đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Quảng trường Ba Đình từ đó trở thành nơi chứng kiến nhiều sự kiện quan trọng của đất nước, dân tộc.
Với mỗi người Việt Nam, nhắc đến ngày Quốc khánh là nhắc đến những cảm xúc thiêng liêng, niềm tin yêu và lòng tự hào dân tộc. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Quảng trường Ba Đình năm ấy đã trở thành biểu tượng thiêng liêng, đại diện cho sức mạnh tinh thần của dân tộc.
Từ ký ức đến thế hệ hôm nay
Những nhân chứng lịch sử như ông Nguyễn Tiến Hà, dù đã ở tuổi xưa nay hiếm, vẫn mong muốn trao truyền ký ức cho thế hệ sau. Tiếp nối truyền thống, thế hệ trẻ hôm nay bày tỏ niềm tự hào và quyết tâm xây dựng đất nước. Anh Nguyễn Văn Quyết, Tổng Phụ trách Đội Trường Tiểu học Dịch Vọng B, chia sẻ: "Với thế hệ trẻ, ngày 2/9 là một ngày vô cùng đặc biệt mà chỉ cần nghĩ tới thôi, lớp trẻ đã rạo rực và chỉ muốn cất vang lên những lời ca về Tổ quốc thân yêu".
Chị Nguyễn Thị Diệp Anh, Bí thư Đoàn phường Cống Vị, hình dung về Thủ đô Hà Nội ngày ấy "tưng bừng màu đỏ", với "những nụ cười chực chờ sẵn trên môi, với lòng chứa chan niềm hy vọng".
Nhìn về quá khứ để hướng tới tương lai, ngày Quốc khánh 2/9 hằng năm không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao của cha ông, mà còn là lời nhắc nhở mỗi người dân Việt Nam về giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm gìn giữ, xây dựng đất nước.