Lễ hội Phủ Dầy là gì và diễn ra khi nào?
Lễ hội Phủ Dầy là lễ hội tín ngưỡng truyền thống được tổ chức hằng năm tại quần thể di tích Phủ Dầy, thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Lễ hội thường diễn ra vào thượng tuần tháng 3 âm lịch, kéo dài trong nhiều ngày với sự tham gia của chính quyền địa phương và đông đảo nhân dân, du khách thập phương.
Theo ghi nhận của báo Nhân Dân, Lễ hội Phủ Dầy năm 2024 được tổ chức từ ngày 11 đến 16/4 dương lịch, tức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng 3 âm lịch. Chương trình khai hội diễn ra ngày 11/4 (mùng 3/3 âm lịch) với nghi lễ dâng hương và các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian tại các di tích thuộc quần thể.
Đây là một trong 5 lễ hội tín ngưỡng truyền thống lớn của cả nước, gắn với sự tích về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Lễ hội không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa tâm linh mà còn là cơ hội tôn vinh, lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc của văn hóa dân gian cổ truyền dân tộc.
Nguồn gốc và sự tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, được nhân dân tôn kính như một biểu tượng của lòng từ bi, sự che chở và quyền năng bảo trợ cho con người. Theo các nguồn tư liệu được báo VietnamNet dẫn lại, tỉnh Nam Định được coi là một trong những địa phương có các trung tâm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh tiêu biểu, với những nơi lưu giữ sự tích về sự giáng thế của Mẫu như Phủ Dầy, Phủ Nấp và gần 400 nơi thờ cúng thánh Mẫu.
Đặc biệt, theo số liệu kiểm kê sơ bộ, Nam Định hiện có tới hơn 600 di tích liên quan việc thờ cúng và các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trên khắp địa bàn. Tiêu biểu nhất là Quần thể Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy (xã Kim Thái, huyện Vụ Bản) và Khu Di tích lịch sử-văn hóa quốc gia phủ Quảng Cung (xã Yên Đồng, huyện Ý Yên). Đó là những nơi ghi dấu sự tích giáng sinh lần thứ nhất và lần thứ hai của Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Sự tích về Thánh Mẫu Liễu Hạnh gắn liền với hình ảnh người phụ nữ Việt Nam với những phẩm chất cao quý: lòng nhân hậu, đức hy sinh, sự bao dung và tình yêu thương con người. Tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung và thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nói riêng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Quần thể di tích Phủ Dầy và kiến trúc đặc sắc
Quần thể di tích lịch sử-văn hóa Phủ Dầy là một tổng thể kiến trúc gồm hơn 20 đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ. Trong đó, trung tâm là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Quần thể này mang những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, đã được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia.
Các công trình trong quần thể Phủ Dầy không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn là nơi lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu quý giá phản ánh lịch sử phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu qua các thời kỳ. Kiến trúc tại đây mang đậm phong cách truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, với những nét chạm khắc tinh xảo, hệ thống cột kèo, mái cong và không gian thờ tự trang nghiêm.
Theo thông tin từ báo VietnamNet, Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định đã phê duyệt đồ án quy hoạch phân khu (tỷ lệ 1/2.000) đối với Khu Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy và các vùng phụ cận liên quan. Quy hoạch này nhằm bảo tồn và phát triển nối tiếp các giá trị lịch sử, văn hóa, cũng như cảnh quan sinh thái đặc sắc của khu vực.
Các nghi lễ và hoạt động chính trong lễ hội
Nghi lễ chầu văn và hầu đồng
Nổi bật trong Lễ hội Phủ Dầy là nghi lễ chầu văn và hầu đồng, được xem là nghi thức tín ngưỡng quan trọng của đạo Mẫu. Theo bà Hà Lan Anh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nam Định, nghi lễ này thể hiện sự kết nối giữa con người và thần linh thông qua âm nhạc, vũ điệu và trang phục truyền thống rực rỡ.
Hầu đồng là một nghi lễ đặc biệt, trong đó các thanh đồng, hầu dâng thực hiện các động tác múa, hát và nhập vai vào các vị thần linh trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ. Nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một hình thức nghệ thuật biểu diễn độc đáo, kết hợp giữa âm nhạc, vũ đạo, trang phục và diễn xuất.
Liên hoan nghệ thuật hát chầu văn
Trong khuôn khổ lễ hội còn diễn ra Liên hoan nghệ thuật hát chầu văn, thu hút sự tham gia của các nghệ nhân và cung văn từ nhiều địa phương. Hát chầu văn là loại hình nghệ thuật âm nhạc truyền thống đặc sắc, với những làn điệu mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, được sử dụng trong các nghi lễ thờ Mẫu.
Các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian
Bên cạnh phần lễ, phần hội cũng diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động phong phú. Theo báo Nhân Dân, trong các ngày diễn ra lễ hội đã có các hoạt động như: lễ rước Mẫu thỉnh Kinh, thi đấu cờ người, hội kéo chữ (Hoa trượng hội) với các bộ chữ "Quốc thái dân an" và "Thiên hạ thái bình".
Ngoài ra, còn có các hoạt động văn hóa tâm linh, nghệ thuật dân gian đặc sắc như: hầu đồng, hát văn, múa lân-sư-rồng. Hội kéo chữ (Hoa trượng hội) là một trò chơi dân gian độc đáo, thể hiện ước vọng của nhân dân về một đất nước thái bình, thịnh trị.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa xã hội của lễ hội
Tôn vinh vai trò của người phụ nữ
Theo đánh giá của UNESCO được báo VietnamNet dẫn lại, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt Nam là một sinh hoạt tâm linh, một hình thức thờ cúng bản địa mang tính tôn giáo, tín ngưỡng. Các thực hành trong tín ngưỡng này đề cao giá trị, vai trò của người phụ nữ trong đời sống gia đình và xã hội Việt Nam.
Tình yêu mẹ trở thành nguồn cội gắn liền với tình yêu quê hương đất nước, thiên nhiên, góp phần cố kết nhân tâm, ổn định và phát triển xã hội. Đây là một giá trị đạo đức và nhân văn sâu sắc, phản ánh truyền thống tôn trọng và đề cao người phụ nữ trong văn hóa Việt Nam.
Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại
Lễ hội Phủ Dầy và Nghi lễ Chầu văn của người Việt đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Sự công nhận này càng khẳng định ý nghĩa, tầm quan trọng của di sản trong đời sống văn hóa của người dân. Nam Định được giao nhiệm vụ chủ trì xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh di sản "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt".
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Các đề án và quy hoạch bảo tồn
Để bảo vệ và phát huy tốt giá trị của di sản, ngành văn hóa tỉnh Nam Định đã phối hợp với Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam tiến hành xây dựng đề án "Bảo vệ và phát huy giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt ở Nam Định đến năm 2030", được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt.
Đề án tập trung vào các trung tâm thực hành sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu là Quần thể di tích Phủ Dầy (xã Kim Thái, huyện Vụ Bản), di tích phủ Quảng Cung (xã Yên Đồng, huyện Ý Yên) và một số địa phương khác. Khu vực này được xác định là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, khu vực bảo tồn quần thể di tích gắn với di sản văn hóa phi vật thể đại diện của quốc gia và nhân loại.
Vinh danh nghệ nhân và phát triển du lịch tâm linh
Cùng với các hoạt động quản lý nhà nước về di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định đã tham mưu làm tốt công tác vinh danh, khen thưởng, xét tặng các danh hiệu "Nghệ nhân nhân dân", "Nghệ nhân ưu tú" đối với các nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Đến nay, tỉnh Nam Định đã có một cá nhân được Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân nhân dân" và 5 cá nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" trong lĩnh vực "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt".
Theo bà Hà Lan Anh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nam Định, Lễ hội Phủ Dầy không chỉ là một sự kiện văn hóa quan trọng mà còn là dịp để quảng bá, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa quê hương, gắn với sự phát triển du lịch tâm linh bền vững. Trong hơn 30 năm qua, nhờ được địa phương quan tâm khôi phục hội tụ đầy đủ giá trị văn hóa tín ngưỡng tâm linh, lễ hội Phủ Dầy đã trở thành một trong những lễ hội lớn của cả nước và điểm đến du lịch tâm linh hấp dẫn, thu hút hàng triệu lượt du khách trong nước và quốc tế về tham quan, chiêm bái hệ thống các di tích thờ Mẫu.
Những điểm cần lưu ý khi tham gia lễ hội
Khi tham gia Lễ hội Phủ Dầy, du khách nên tìm hiểu trước về ý nghĩa và các nghi lễ của lễ hội để có thể tham gia một cách tôn trọng và đúng mực. Các nghi lễ tâm linh như hầu đồng, hát chầu văn cần được nhìn nhận như một phần của di sản văn hóa, không nên có những hành vi thiếu tôn trọng hoặc gây ảnh hưởng đến không gian linh thiêng.
Công tác bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, an toàn giao thông, phòng, chống cháy nổ, y tế trong các ngày diễn ra lễ hội được tổ chức thực hiện bài bản. Du khách nên tuân thủ các quy định của ban tổ chức và giữ gìn vệ sinh chung để góp phần vào sự thành công của lễ hội.
Lễ hội Phủ Dầy là một trong những điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng, không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp tình yêu quê hương đất nước cho các thế hệ, đặc biệt là thế hệ trẻ.
