Lễ hội Gầu Tào: Lễ tạ ơn cầu con của người Mông

Lễ hội Gầu Tào là gì?

Lễ hội Gầu Tào là một lễ hội truyền thống tiêu biểu của người Mông, được tổ chức chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt tại Lào Cai. Theo tiếng Mông, "Gầu Tào" có nghĩa là "địa điểm chơi", và cũng thường được hiểu là "chơi ngoài trời" hay "hội chơi trên đồi". Thực chất đây là dịp để cộng đồng tụ họp, vui chơi và quan trọng hơn là để tạ ơn thần linh sau khi những lời cầu nguyện của gia chủ đã thành hiện thực. Lễ hội thường gắn với ước nguyện cầu con, cầu sức khỏe, cầu may mắn, và được tổ chức trong ba năm liên tiếp vào mùa xuân.

Có hai dạng lễ Gầu Tào. Dạng thứ nhất là lễ tạ ơn do ba gia đình cùng tổ chức sau khi việc cầu con, cầu khỏe được như ý. Dạng thứ hai phổ biến ở nhiều nơi: Gầu Tào đã trở thành hội xuân chung của cả bản, xưa thường do một gia đình khá giả, có uy tín đứng ra, với ý nghĩa cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Đây là dị bản theo địa phương, có thể khác với nghi thức hạ nêu hướng mặt trời mọc rồi vác cây nêu về nhà gia chủ mà bài này mô tả ở phần dưới.

Bảng tóm tắt các nghi lễ và đặc điểm chính trong Lễ hội Gầu Tào của người Mông.

Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh của lễ hội Gầu Tào là gì?

Theo quan niệm của người Mông, khi một gia đình gặp khó khăn trong việc sinh con (không có con, ít con, sinh con một bề), có người ốm đau bệnh tật, hoặc làm ăn không thuận lợi, họ sẽ tìm đến một quả đồi cao, thoáng đãng để khấn xin thần linh phù hộ. Đồi đó được gọi là "Hấu Tào" (đồi hội). Nếu điều ước trở thành hiện thực, gia đình sẽ tổ chức lễ Gầu Tào để tạ ơn, thường là trong ba năm liên tiếp, mỗi năm một lần vào dịp đầu xuân.

Ý nghĩa sâu xa của lễ hội không chỉ dừng lại ở việc tạ ơn mà còn thể hiện khát vọng về sự sinh sôi, phát triển. Người Mông quan niệm, quả đồi Gầu Tào tượng trưng cho phúc mệnh của gia chủ. Không gian trũng phía trước đồi tượng trưng cho những điều không may mắn, còn những ngọn đồi phía sau cao hơn tượng trưng cho sự phát triển: con cái hơn cha mẹ, tài lộc ngày càng dồi dào. Vì vậy, lễ hội không chỉ là dịp để bày tỏ lòng biết ơn mà còn là cách để cộng đồng gửi gắm ước mơ về một tương lai tốt đẹp hơn.

Quy mô và hình thức tổ chức lễ hội Gầu Tào như thế nào?

Khác với nhiều lễ hội khác, Gầu Tào thường do ba gia đình có quan hệ huyết thống hoặc thông gia cùng tổ chức. Các gia đình này đều có chung một hoàn cảnh, ví dụ đều hiếm muộn con cái hoặc đều có người ốm đau, và họ cùng nhau thực hiện lễ hội để tăng thêm phần long trọng và sự gắn kết. Địa điểm tổ chức là một quả đồi thấp có đỉnh bằng phẳng, tạo thành một bãi rộng, được bao quanh bởi những ngọn đồi cao hơn. Đồi phải quay về hướng Đông để cây nêu dựng lên có thể đón ánh nắng mặt trời, biểu tượng của sự sống và may mắn.

Lễ hội được tổ chức trong ba năm liên tiếp, mỗi năm một lần. Mỗi năm, người ta trồng một cây nêu, và đến năm thứ ba, ba gia chủ sẽ lần lượt lấy cây nêu cùng những vật treo trên đó về nhà để "lấy phúc, lấy lộc". Việc tổ chức trong ba năm thể hiện sự kiên trì và lòng thành của gia chủ đối với thần linh.

Nghi lễ chuẩn bị: Từ chặt tre đến dựng nêu

Công việc chuẩn bị cho lễ hội bắt đầu từ cuối tháng Chạp, với hai nghi lễ quan trọng là chặt tre và dựng nêu.

Nghi lễ chặt tre diễn ra như thế nào?

Gia chủ phải mời một chủ lễ (gọi là Trứ Tào) và một người phụ nữ giúp việc (Nẹ Tào), đều là những người có gia cảnh yên ấm, hạnh phúc, kinh tế khá giả. Ngoài ra còn có hai thanh niên nam nữ giúp chủ lễ, gọi là Tú Tào và Sảy Tào. Ngày chặt tre, gia chủ bày mâm lễ, chủ lễ làm lễ cúng, uống rượu và hát bài "sây giể" (xem bói) để giải thích lý do làm lễ. Sau đó, chủ lễ xòe ô, hát bài "sáy dìn sê" (đi tìm cây nêu) và dẫn đoàn người đến chỗ cây tre đã chọn.

Cây tre làm nêu phải thẳng, đều dóng, cao từ 9 đến 12 mét, không sâu bệnh, không cụt ngọn, không ra hoa, và ngọn cây phải hướng về phía mặt trời mọc. Trong lúc chặt, chủ lễ vừa hát bài "chía dìn sê" (chặt cây nêu) vừa đi quanh gốc tre, mỗi vòng chặt một nhát. Cây tre phải đổ về phía mặt trời mọc và được đỡ lên vai, không được chạm đất. Sau đó, thân tre được tỉa nhẵn, ngọn để nguyên cành lá tượng trưng cho "bờm rồng" hoặc sự linh thiêng.

Nghi lễ dựng nêu có ý nghĩa gì?

Sau khi chặt, cây nêu được vác ra bãi hội, không được chạm đất và không nghỉ giữa đường. Tại bãi hội, người ta đào lỗ cắm cây nêu, lưu ý không trùng với lỗ của các năm trước. Chủ lễ buộc lên ngọn nêu các vật phẩm mang ý nghĩa biểu tượng: hai dải vải lanh màu đen và đỏ (màu đen tượng trưng cho sự tập hợp lực lượng, màu đỏ để mời tổ tiên về dự hội), một bầu rượu, ba bông lúa nếp (tượng trưng cho tài lộc) và một túm cây "sưi" thuộc họ dương xỉ (tượng trưng cho sự sinh sôi). Cây nêu được dựng lên, ngọn quay về hướng mặt trời mọc.

Ngay sau khi dựng nêu, lễ cúng được tiến hành với lễ vật gồm gà, rượu và cơm. Chủ lễ thắp hương, đốt tiền mã, đi ngược chiều kim đồng hồ quanh cây nêu và hát bài "Tịnh chay" (hẹn ngày) để báo với thần linh về việc gia đình tổ chức lễ tạ ơn như đã hứa. Sau đó, mọi người cùng hưởng lộc ngay dưới chân cây nêu.

Diễn biến chính hội gồm những gì?

Chính hội thường được tổ chức từ mùng 2 đến mùng 4 Tết Nguyên đán, tùy theo tuổi của gia chủ mà chọn ngày cho phù hợp. Vào ngày chính hội, chủ lễ và người giúp việc treo đồ lễ lên cây nêu, đặt tiền mã dưới gốc và quỳ khấn vái. Sau nghi lễ cúng, chủ lễ tuyên bố mở hội.

Các hoạt động vui chơi, giải trí có gì?

Lễ hội Gầu Tào là dịp để cộng đồng người Mông thể hiện bản sắc văn hóa phong phú của mình. Một trong những điểm nhấn là các màn múa khèn, với những bài khèn, giọng khèn và động tác múa điêu luyện, được các nghệ nhân trình diễn và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Ngoài ra còn có các màn biểu diễn võ thuật cổ truyền, múa gậy sinh tiền, và hát hội "Chù Gầu Tào". Đặc biệt, các cuộc hát đối đáp giữa nam và nữ, giữa chủ và khách diễn ra sôi nổi, là cơ hội để nam thanh nữ tú gặp gỡ, tìm hiểu và bày tỏ tình cảm mà ngày thường khó nói ra.

Phần hội còn có nhiều trò chơi dân gian như kéo co, ném pao, đánh quay, thi giã bánh giầy, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Trong không gian rộn rã tiếng sáo, tiếng khèn, các chàng trai đảm nhận việc mổ trâu, nấu cỗ, còn các cô gái Mông khéo léo thể hiện tài thêu thùa hoa văn tinh xảo trên váy áo truyền thống hay tham gia các điệu múa uyển chuyển.

Không khí lễ hội còn lan tỏa ra khắp vùng, khi cây nêu được dựng lên là mọi người biết năm ấy có hội. Họ rủ nhau đi chợ, đi đường để thông tin về lễ hội, cùng nhau luyện tập các tiết mục văn nghệ, võ thuật để "khoe tài" trong ngày hội.

Lễ hạ nêu và kết thúc diễn ra như thế nào?

Lễ hội kéo dài ba ngày. Chiều ngày thứ ba, chủ lễ tuyên bố hạ cây nêu. Nghi lễ hạ nêu cũng được thực hiện một cách trang trọng, tương tự như lúc chặt tre: người ta cho cây ngả xuống theo hướng mặt trời mọc, thân cây không chạm đất, rồi vác cây nêu về nhà gia chủ. Gần tới nhà, người ta cắt một đoạn gốc nêu dài khoảng 1 mét, tẽ hạt của ba bông lúa nếp và bỏ tiền vào mẹt thóc. Gia chủ đóng cửa chờ sẵn, hát đối đáp với chủ lễ để nhận cây nêu, sau đó mở cửa đón nhận. Cây nêu được vác vào nhà theo hướng gốc vào trước. Chủ lễ trao cho gia chủ dải vải lanh và đoạn gốc cây nêu: gốc cây dùng để "lát" giường ngủ, dải vải lanh dùng để may quần áo cho đứa trẻ sinh ra nhờ cầu xin hoặc cho người khỏi bệnh. Đây là nghi thức quan trọng khép lại lễ hội, mang lại phúc lộc cho gia đình.

Giá trị văn hóa và thực trạng bảo tồn ra sao?

Lễ hội Gầu Tào được coi là lễ hội lớn nhất và có quy mô cộng đồng duy nhất của người Mông, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh và tinh thần của họ. Nó không chỉ là dịp để tạ ơn thần linh mà còn là nơi gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống như âm nhạc, múa khèn, võ thuật, và các làn điệu dân ca.

Tuy nhiên, lễ hội Gầu Tào đang đứng trước nguy cơ mai một. Các nghệ nhân nắm giữ kỹ năng, nghi lễ đều đã cao tuổi, nhưng họ chỉ truyền dạy cho con trai trưởng, điều này hạn chế việc trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Bên cạnh đó, thế hệ trẻ ngày càng ít mặn mà với việc tham gia các nghi lễ cũng như các hoạt động trình diễn truyền thống trong lễ hội. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị văn hóa đặc sắc này.

Nhận thức được giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của lễ hội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là một bước đi quan trọng để bảo vệ và phát huy di sản này, đồng thời khuyến khích cộng đồng tiếp tục gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Lễ Gầu Tào còn được tổ chức ở nhiều địa phương khác. Tại Lai Châu, tỉnh đã nâng lễ lên quy mô cấp huyện từ năm 2023. Lễ Gầu Tào ở huyện Phong Thổ (Lai Châu cũ) năm 2024 có 8 đoàn đến từ 7 xã và thành phố Lai Châu tham gia, với các nội dung thi lắp ráp khèn Mông, thêu thổ cẩm, nấu thắng cố và bày mâm cỗ. Ở Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai), lễ Gầu Tào của người Mông ở các huyện Trạm Tấu, Mù Cang Chải, Văn Chấn đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ cũng được tổ chức ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) và Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ).

Lễ hội Gầu Tào ở các địa phương có gì khác nhau?

Lễ hội Gầu Tào được tổ chức ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc có đông đồng bào Mông sinh sống như Lai Châu, Lào Cai, Tuyên Quang (Hà Giang cũ), Phú Thọ (Hòa Bình cũ). Mỗi địa phương lại có những nét biến tấu riêng, tạo nên sự phong phú, đa dạng cho lễ hội.

Tại Lai Châu, lễ hội Gầu Tào được nâng cấp tổ chức với quy mô cấp huyện từ năm 2023. Lễ hội Gầu Tào huyện Phong Thổ năm 2024 có sự tham gia của 8 đoàn đến từ 7 xã và thành phố Lai Châu. Các đội thi tham gia nhiều nội dung phong phú như thi văn nghệ, lắp ráp khèn Mông, thêu hoa văn thổ cẩm, trưng bày không gian văn hóa, thi nấu thắng cố và bày mâm cỗ truyền thống.

Tại Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai), lễ hội Gầu Tào của người Mông ở các huyện Trạm Tấu, Mù Cang Chải, Văn Chấn đã được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Điều này cho thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số.

Kết thúc lễ hội ở một số nơi còn có nghi lễ hạ cây nêu theo hướng mặt trời lặn, với quan niệm tiễn đi những điều không may mắn, cầu cho năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Đây là dị bản so với nghi thức hạ nêu hướng mặt trời mọc rồi vác cây nêu về nhà gia chủ đã mô tả ở trên.

Ngày nay, lễ hội Gầu Tào không chỉ là nét đẹp văn hóa của riêng người Mông mà còn trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, là cầu nối giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, góp phần quảng bá hình ảnh vùng cao Tây Bắc đến với du khách trong nước và quốc tế.