TL;DR: Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô ở Hà Giang là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nổi bật với điệu múa Ma cỏ. Ma cỏ, hóa thân từ người rừng trong trang phục cỏ, được xem là người dẫn đường để tổ tiên về dự lễ và chứng giám lòng thành của con cháu.
Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô và điệu múa Ma cỏ là gì?
Trong bức tranh văn hóa đa dạng của cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam, người Lô Lô ở vùng cao nguyên đá Hà Giang nổi bật với những nghi lễ truyền thống mang đậm dấu ấn tâm linh. Trong đó, Lễ cúng tổ tiên là một sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, không chỉ thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" mà còn chứa đựng những giá trị nghệ thuật và nhân sinh quan sâu sắc. Điểm nhấn độc đáo nhất của nghi lễ này chính là sự xuất hiện của các "Ma cỏ" (Ghà Lu Ngang), những nhân vật bí ẩn trong trang phục cỏ cây, được xem là cầu nối giữa trần gian và thế giới tâm linh.
Bảng tóm tắt các nghi lễ chính trong Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô cùng thời điểm và hoạt động tiêu biểu.
| Nghi lễ | Thời điểm | Hoạt động chính |
|---|---|---|
| Lễ hiến tế tổ tiên | Bắt đầu nghi lễ | Thầy cúng cúng bái, đánh trống đồng, dâng gà, lợn, bò |
| Lễ tưởng nhớ tổ tiên | Sau lễ hiến tế | Cộng đồng và đoàn múa Ma cỏ nhảy lễ theo nhịp trống đồng |
| Lễ tiễn đưa tổ tiên | Khi màn đêm buông xuống | Gia chủ đốt lửa, thầy cúng đốt tiền vàng, kết thúc lúc rạng sáng |
Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh của Ma cỏ là gì?
Quan niệm về thế giới tổ tiên của người Lô Lô như thế nào?
Người Lô Lô quan niệm tổ tiên được chia thành hai hệ chính. Hệ tổ tiên gần (duỳ khế) là các ông tổ từ 3 đến 4 đời, và hệ tổ tiên xa (pờ xi) là những ông tổ từ đời thứ 5 hoặc thứ 6 trở lên. Khi một người qua đời từ 3 đến 4 năm, người con trưởng sẽ lập bàn thờ tổ tiên và làm nghi thức rước hồn lên bàn thờ, đánh dấu sự chuyển đổi của người chết từ thế giới hiện tại sang thế giới tổ tiên. Niềm tin về cõi vĩnh hằng nơi tổ tiên sinh sống được hình thành từ đó, và con cháu tin rằng tổ tiên luôn dõi theo, phù hộ cho gia đình, dòng họ.
Sự ra đời của hình tượng Ma cỏ
Theo truyền thuyết của người Lô Lô, Ma cỏ là đại diện cho nguồn cội xa xưa của tổ tiên, những người đã sống trên rừng và dùng cây cỏ làm quần áo. Hình ảnh người rừng trong bộ trang phục cỏ cây trở thành biểu tượng của sự nguyên sơ, thuần khiết, gắn kết với thiên nhiên. Trong nghi lễ, người Lô Lô tin rằng để tổ tiên có thể tìm được đường về dự lễ, bắt buộc phải có Ma cỏ làm người dẫn đường. Ma cỏ là cầu nối, là sợi dây vô hình kết nối con cháu ở trần gian với tổ tiên ở thế giới bên kia, giúp linh hồn người đã khuất được dẫn dắt về nhận tổ tiên, tránh bị lạc lối.
Công tác chuẩn bị và lễ vật dâng cúng gồm những gì?
Sự chuẩn bị chu đáo của dòng họ
Lễ cúng tổ tiên thường được tổ chức vào ngày 14 tháng 7 Âm lịch hàng năm tại nhà trưởng họ (thầu chư). Đây là một sự kiện lớn của dòng họ, được chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả năm trước. Trưởng họ là người đứng ra sắm lễ chính, còn các gia đình trong họ sẽ đóng góp theo khả năng. Khi dòng họ có kế hoạch làm lễ, trưởng họ phải trực tiếp đi mời thầy cúng và cử người đi mượn đôi trống đồng linh thiêng của cộng đồng. Trống đồng gồm trống cái (giảnh đú) có kích thước lớn hơn và trống đực (giảnh kê) nhỏ hơn, chỉ được đem ra đánh trong các dịp lễ hội lớn của cộng đồng, dòng tộc.
Lễ vật dâng cúng và sự hóa thân của Ma cỏ
Lễ vật bắt buộc phải có để dâng cúng tổ tiên bao gồm: 1 con bò, 1 con lợn, 1 con gà, xôi, rượu, tiền vàng (phíu khí), đèn dầu và đôi trống đồng. Cùng với đó, công việc quan trọng nhất là tìm người hóa trang thành Ma cỏ. Người được chọn hóa trang sẽ cùng nhau lên núi "Chun ta" (núi "Sống lưng") để tìm loại cỏ "Su choeo". Đây là một loại cỏ dài, mềm và dai, được dùng để bện quanh người thành một bộ trang phục che kín toàn thân. Khi đã hóa trang xong, Ma cỏ bước vào vai diễn của mình với những quy định nghiêm ngặt.
Diễn biến chi tiết của nghi lễ như thế nào?
Lễ hiến tế tổ tiên là gì?
Nghi lễ bắt đầu với Lễ hiến tế tổ tiên. Thầy cúng chính (Vàng Dích Quỷ) thực hiện các thủ tục cúng bái trước sự chứng kiến của dòng họ và cộng đồng, với mục đích báo cáo và mời tổ tiên về dự lễ, hưởng lễ vật do con cháu dâng lên. Sau đó, nghi thức đánh trống đồng được tiến hành. Nghệ nhân đánh trống sẽ nhận 2 chén rượu uống cạn rồi nổi trống, trong khi những người phụ nữ trong nhà mặc trang phục truyền thống, nhảy múa và hành lễ theo nhịp trống cùng đoàn Ma cỏ.
Khi thầy cúng dứt lời mời và báo cáo với tổ tiên, gà được mang đi làm lễ chín. Sau khi gà luộc xong, đôi cánh được dâng lên bàn thờ. Tiếp đó, con lợn còn sống được đưa ra giữa sân để hiến tế, chọc tiết ngay tại đó. Thầy cúng báo cáo với tổ tiên rằng con cháu trong dòng họ dâng con lợn, biểu tượng cho con vật nuôi ở cõi vĩnh hằng. Trong lúc thầy cúng đọc lời khấn, toàn thể trẻ em trong họ phải quỳ xuống, khoanh tay trước ngực và cúi mặt lắng nghe. Cuối cùng, một con bò được chọc tiết ngay tại sân, với mong muốn dâng thức ăn cho tổ tiên trên đường bay về trời.
Lễ tưởng nhớ tổ tiên và vai trò của Ma cỏ
Lễ tưởng nhớ tổ tiên được thực hiện bởi cộng đồng người Lô Lô trong bản cùng với đoàn múa nghi lễ. Trong suốt thời gian này, các Ma cỏ đóng vai trò trung tâm, liên tục "nhảy lễ" theo nhịp trống đồng. Điệu múa của họ không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa thiêng liêng, được xem là hành động dẫn đường, kết nối với thế giới tâm linh. Người Lô Lô tin rằng nhờ niềm tin tâm linh và lòng nhiệt tình, đoàn múa có thể múa liên tục đến chiều, vẫn dẻo dai và nhịp nhàng, không hề thấy mệt mỏi. Điệu múa Ma cỏ kết thúc khi Lễ tưởng nhớ tổ tiên kết thúc, thường là lúc chiều tà.
Những kiêng kỵ đặc biệt dành cho Ma cỏ là gì?
Trong suốt quá trình diễn ra nghi lễ, những người hóa trang Ma cỏ phải tuân thủ những quy định rất nghiêm ngặt. Họ không được phép ăn, không được phép nói. Khi di chuyển, họ không được vấp ngã, và nếu bị người khác nhận dạng ra thân phận thật, cả năm đó dòng họ sẽ gặp xui xẻo. Những kiêng kỵ này tạo nên một không khí thiêng liêng và bí ẩn quanh hình tượng Ma cỏ, đồng thời thể hiện sự tôn nghiêm tuyệt đối đối với nghi lễ và thế giới tâm linh.
Lễ tiễn đưa tổ tiên
Khi màn đêm buông xuống, Lễ tiễn đưa tổ tiên bắt đầu trong tiếng trống đồng. Giữa sân, gia chủ đốt một đống lửa lớn. Thầy cúng thưa với tổ tiên về việc con cháu dâng lễ vật phẩm, tiền, vàng để tiễn đưa tổ tiên trở về trời, xin tổ tiên nhận lễ vật, phù hộ cho con cháu ở trần gian. Sau đó, thầy cúng đốt tiền vàng và lễ cúng kết thúc vào lúc rạng sáng hôm sau. Phần lễ vật sau khi hiến tế được chế biến thành các món ăn và chia đều để cảm ơn những người đã giúp dòng họ làm lễ như thầy cúng, người hóa trang Ma cỏ, đầu bếp, người đánh trống đồng và mời mọi người đến dự lễ ăn cơm, uống rượu chia vui cùng gia đình.
Giá trị văn hóa và công tác bảo tồn
Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô tại xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Nghi lễ này không chỉ là một phong tục tín ngưỡng đơn thuần mà còn là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang tính giáo dục sâu sắc. Nó hướng con cháu về nguồn cội, giáo dục đạo lý "uống nước nhớ nguồn", đồng thời tạo nên sự cố kết cộng đồng gia đình, dòng họ và làng bản.
Điệu múa Ma cỏ chính là một nét nghệ thuật độc đáo, làm nên sự khác biệt của nghi lễ này so với các nghi lễ cúng tổ tiên của các dân tộc khác. Hình tượng Ma cỏ trong bộ trang phục cỏ cây mang vẻ đẹp nguyên sơ, hoang dã, gợi nhớ về cội nguồn xa xưa của dân tộc. Hiện nay, nghi lễ vẫn được người Lô Lô duy trì và thực hành đều đặn theo truyền thống. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang (trước 7/2025 là tỉnh Hà Giang) cũng đã phối hợp với các ban, ngành chức năng và chính quyền địa phương thực hiện việc tư liệu hóa nghi lễ này nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di sản cho các thế hệ tương lai.
