Nguồn gốc lịch sử của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn
Theo sử sách ghi lại, vào mùa Xuân năm Đinh Hợi, niên hiệu Thiên Phúc thứ 7, tức năm 987, vua Lê Đại Hành đã chọn vùng đất dưới chân núi Đọi (nay thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) để thực hiện lễ Tịch điền, tức lễ cày ruộng đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Hành động này không chỉ mang tính nghi lễ mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc gửi tới toàn thể thần dân về tầm quan trọng của sản xuất nông nghiệp, được xem là cái gốc của sự ấm no và hạnh phúc.
Kể từ đó, Lễ hội Tịch điền trở thành một mỹ tục được các triều đại phong kiến Việt Nam về sau thực hiện một cách trang trọng và thành kính. Noi theo tiền nhân, đến năm 2009, Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn đã được phục dựng ngay trên khu ruộng dưới chân núi Đọi, nơi xưa kia vua Lê Đại Hành đã đi những sá cày đầu xuân. Sự kiện này đánh dấu sự hồi sinh của một nghi lễ có bề dày hơn một nghìn năm, gắn liền với đời sống văn hóa tâm linh của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn được coi như một ngày Quốc lễ, một lễ hội xuống đồng lớn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Điều này xuất phát từ ý nghĩa nhân văn sâu sắc trong tư tưởng trọng nông, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đồng thời khuyến khích người dân chăm chỉ làm ăn trên chính đồng đất quê hương để có cuộc sống ấm no, sung túc. Lễ hội còn là dịp để khơi dậy tình cảm gắn bó, tình yêu lao động của người dân với mảnh đất quê hương và giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.
Thời gian và địa điểm tổ chức
Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn diễn ra từ ngày mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng Âm lịch hằng năm, tại xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Địa điểm trung tâm của lễ hội là khu ruộng dưới chân núi Đọi, nơi được gọi là cánh đồng Kim ngân điền, cùng với hệ thống di tích liên quan như chùa Long Đọi Sơn, đàn tế Thần Nông và các khu vực rước kiệu.
Năm 2023 đánh dấu kỷ niệm 1.036 năm ngày vua Lê Đại Hành về cày Tịch điền trên cánh đồng dưới chân núi xã Đọi Sơn. Đây cũng là năm thứ 15 lễ hội được thị xã Duy Tiên duy trì và tổ chức, nhằm quảng bá với du khách trong và ngoài nước về những giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu, độc đáo của địa phương. Qua 15 năm phục dựng, công tác tổ chức lễ hội đã đi vào nền nếp, nhuần nhuyễn theo kịch bản tổng thể của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam.
Cấu trúc nghi lễ phần Lễ
Phần lễ của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn được thực hiện với đầy đủ nghi lễ truyền thống, mang đậm tính tâm linh và trang nghiêm. Mở đầu lễ hội là lễ rước linh vị vua Lê Đại Hành từ trên chùa Đọi xuống. Đoàn rước khi xuống đến chân núi sẽ nhập với đoàn rước kiệu Thành hoàng và kiệu Tổ nghề trống, cùng tiến về đàn tế trên sân Tịch điền.
Các nghi lễ chính bao gồm:
- Lễ cáo yết: nghi thức báo cáo với thần linh về việc tổ chức lễ hội.
- Lễ rước nước lên Đàn tế: nghi thức quan trọng mang ý nghĩa thanh tẩy và cầu mong nguồn nước dồi dào cho sản xuất nông nghiệp.
- Lễ Sái tịnh: nghi thức làm sạch không gian thiêng trước khi tiến hành các nghi lễ chính.
- Lễ cầu an trên chùa Long Đọi Sơn: cầu mong bình an cho dân chúng và mùa vụ.
- Lễ rước kiệu vua Lê Đại Hành, kiệu Thành hoàng và kiệu Tổ nghề trống Đọi Tam.
Sau nghi lễ dâng hương lên đàn tế Thần Nông, linh vị vua Lê và các vị phúc thần, một vị bô lão của xã Tiên Sơn đọc văn trình. Tiếp đó, một vị bô lão đã thực hiện nghi lễ nhập linh khí quân vương sẽ bước xuống đi những sá cày đầu tiên mở hội Tịch điền. Theo ghi nhận, vị bô lão đi ba sá cày, các vị lãnh đạo, đại biểu tỉnh đi năm sá cày, các vị lãnh đạo thị xã Duy Tiên, lãnh đạo xã Tiên Sơn và các bô lão đi những sá cày tiếp theo trên cánh đồng Kim ngân điền để mở đầu cho một năm sản xuất mới.
Trong trang phục nhà nông, các đại biểu thực hiện nghi thức Tịch điền, cày những sá đất đầu tiên, khởi đầu cho mùa vụ mới. Tiếng trống khai hội vang lớn cùng với những sá cày được ví như đánh thức đất đai, khai xuân động thổ, cầu cho năm mới mưa gió thuận hòa, mùa vàng bội thu. Đây là niềm mong đợi không chỉ của người dân tỉnh Hà Nam mà còn của nhân dân cả nước.
Phần Hội và các hoạt động văn hóa dân gian
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian đặc sắc. Ngay sau nghi lễ bái yết Thần Nông là màn trống khai hội do đội trống nữ làng Đọi Tam biểu diễn kết hợp với múa rồng. Trên nền tiếng trống hội là màn múa rồng mừng hội của nhân dân thôn Đọi Tín.
Các hoạt động trong phần hội bao gồm:
- Các giải thể thao quần chúng như bóng chuyền hơi, bóng chuyền da, cờ tướng.
- Các trò chơi dân gian như đánh đu, bịt mắt bắt dê, đi cầu khỉ, bịt mắt đập niêu, chọi gà, giải vật Tịch điền.
- Hội thi vẽ, trang trí trâu với những chú trâu khỏe mạnh được lựa chọn, trang trí biểu tượng của năm theo con giáp.
- Hội thi làm bánh dày của các dòng họ làng Đọi Tam.
- Các hoạt động văn hóa, văn nghệ và gian hàng trưng bày triển lãm các sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp tiêu biểu của thị xã Duy Tiên và tỉnh Hà Nam.
Những hoạt động này không chỉ mang lại không khí vui vẻ, phấn khởi cho lễ hội mà còn góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Đặc biệt, sự tham gia của đội trống nữ làng Đọi Tam và các dòng họ trong làng cho thấy tính cộng đồng sâu sắc, gắn kết các thế hệ trong việc bảo tồn di sản.
Ý nghĩa văn hóa và giá trị tinh thần
Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn mang trong mình nhiều tầng ý nghĩa văn hóa và giá trị tinh thần sâu sắc. Trước hết, đây là biểu tượng sinh động của tư tưởng "Dĩ nông vi bản", lấy nông nghiệp làm gốc, một triết lý đã ăn sâu vào đời sống của người Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử. Việc tái hiện nghi lễ vua cày ruộng không chỉ là hành động tưởng nhớ công ơn của thế hệ đi trước mà còn là lời khẳng định về tầm quan trọng của lao động sản xuất trong đời sống xã hội.
Thứ hai, lễ hội là dịp để cộng đồng cầu chúc cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Đây là khát vọng muôn đời của cư dân nông nghiệp, những người mà cuộc sống gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên và các yếu tố thời tiết. Nghi lễ rước nước, lễ cầu an và các hoạt động tâm linh khác đều hướng tới mục tiêu thiêng liêng này.
Thứ ba, lễ hội góp phần khơi dậy tình cảm gắn bó, tình yêu lao động của người dân với mảnh đất quê hương. Trong bối cảnh nông thôn đã đổi mới, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng lên rõ rệt, an sinh xã hội đảm bảo, việc duy trì lễ hội truyền thống càng trở nên có ý nghĩa trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Thứ tư, lễ hội có vai trò giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Thông qua việc tham gia và chứng kiến các nghi lễ, các em hiểu thêm về lịch sử, về công lao của các bậc tiền nhân và về giá trị của lao động. Đây là một hình thức giáo dục trực quan sinh động mà không một trang sách nào có thể thay thế được.
Bảo tồn và phát huy giá trị trong thời đại mới
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn đang được các cấp chính quyền và nhân dân địa phương đặc biệt quan tâm. Tại Hội thảo khoa học "Bảo tồn và phát huy không gian lễ hội Tịch điền Đọi Sơn gắn với phát triển du lịch quốc gia", ông Nguyễn Văn Lượng, Bí thư Thị ủy Duy Tiên, đã nhấn mạnh rằng phát triển du lịch là một trong những giải pháp bền vững để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của tiểu vùng Đọi Sơn cũng như lễ hội Tịch điền.
Định hướng trong thời gian tới bao gồm việc phối hợp với ngành văn hóa, thể thao và du lịch để tham mưu cho tỉnh Hà Nam triển khai xây dựng Quy hoạch tổng thể khu Di tích quốc gia đặc biệt chùa Đọi Sơn, Quy hoạch không gian lễ hội Tịch điền làm cơ sở triển khai các dự án, kế hoạch gắn phát triển du lịch với di sản văn hóa của tiểu vùng Đọi Sơn. Mục tiêu là tạo sự đặc thù dựa vào những giá trị nổi bật, chân thực về di sản văn hóa, lịch sử, truyền thống văn hóa địa phương.
Ủy ban nhân dân thị xã Duy Tiên cũng tổ chức lễ hội Tịch điền phù hợp với xu hướng phát triển của xã hội, nâng cao chất lượng các hoạt động trong lễ hội với mục tiêu vừa kết hợp truyền thống, vừa kết hợp tính hiện đại. Các giải pháp cụ thể bao gồm từng bước nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ trong lĩnh vực du lịch, khuyến khích đầu tư, mở rộng quy mô, hiện đại hóa cơ sở vật chất, trang thiết bị tại các cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch.
Với những tiềm năng sẵn có của lễ hội Tịch điền, cùng sự quan tâm định hướng, chỉ đạo của các cấp, các ngành từ Trung ương đến tỉnh và cơ sở, truyền thống văn hóa đoàn kết, đồng lòng của người dân thị xã Duy Tiên, việc bảo tồn và phát huy giá trị không gian lễ hội Tịch điền gắn với du lịch được kỳ vọng sẽ mang lại những giá trị to lớn, bền vững cho kinh tế, xã hội của thị xã Duy Tiên nói riêng và tỉnh Hà Nam nói chung.
Những điểm đặc sắc và khác biệt
Điều làm nên sự độc đáo của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn so với các lễ hội khác ở vùng đồng bằng Bắc Bộ chính là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố lịch sử, tâm linh và lao động sản xuất. Lễ hội không chỉ là dịp để tưởng nhớ vua Lê Đại Hành, người đã có công khai phá và thiết lập nền nông nghiệp vững mạnh, mà còn là nơi hội tụ của các làng nghề truyền thống như làng trống Đọi Tam, làng làm bánh dày và nhiều nghề phụ khác.
Sự tham gia của đội trống nữ làng Đọi Tam trong màn trống khai hội là một nét đặc sắc riêng có. Tiếng trống vang lên không chỉ báo hiệu mùa xuống đồng mới mà còn thể hiện sự kế thừa và phát huy nghề truyền thống của địa phương. Bên cạnh đó, nghi thức nhập linh khí quân vương của vị bô lão trước khi đi những sá cày đầu tiên là một nghi lễ độc đáo, thể hiện sự tôn kính đối với vua Lê Đại Hành và niềm tin vào sự phù hộ của thần linh cho mùa vụ mới.
Cánh đồng Kim ngân điền, nơi diễn ra nghi thức Tịch điền, không chỉ là một địa điểm lịch sử mà còn là biểu tượng của sự trù phú, thịnh vượng. Tên gọi Kim ngân điền mang ý nghĩa về vàng bạc, của cải, thể hiện mong ước về một cuộc sống ấm no, đầy đủ cho người dân.
Kết luận
Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn là một di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, một mỹ tục ngàn năm tuổi mang đậm hồn cốt nông nghiệp của dân tộc Việt Nam. Từ nghi lễ vua Lê Đại Hành cày ruộng năm 987 đến sự phục dựng và phát triển trong thời đại ngày nay, lễ hội đã trải qua một hành trình dài đầy ý nghĩa, trở thành biểu tượng của tinh thần trọng nông, yêu lao động và gắn bó với quê hương.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội trong bối cảnh hiện đại không chỉ là trách nhiệm của chính quyền địa phương mà còn là của toàn xã hội. Những nỗ lực trong việc quy hoạch, đầu tư và nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội đang mở ra những triển vọng mới cho việc gắn kết di sản văn hóa với phát triển du lịch bền vững. Qua đó, Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn sẽ tiếp tục trường tồn và tỏa sáng, như một dòng chảy văn hóa không ngừng nghỉ từ quá khứ đến tương lai.