Ảnh: Wikimedia Commons (Public Domain / CC0)
TL;DR: Làng trống Đọi Tam (xã Đọi Sơn, Duy Tiên, Hà Nam) là làng nghề hơn 1000 năm tuổi, nổi tiếng với câu ca “Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều”. Bí quyết tạo nên tiếng trống đặc trưng nằm ở sự kết hợp hoàn hảo giữa da trâu già, gỗ mít già và tay nghề thẩm âm của người thợ khi bưng trống. Làng làm quanh năm nhưng bận rộn nhất vào trước và sau Tết, khi các lễ hội xuân diễn ra khắp cả nước.
Làng trống Đọi Tam có câu chuyện hơn một nghìn năm tuổi như thế nào?
Nằm dưới chân núi Đọi, thuộc xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên (trước 7/2025), tỉnh Ninh Bình (trước 7/2025 là tỉnh Hà Nam), làng trống Đọi Tam được coi là một trong những làng nghề hiếm hoi ở Việt Nam còn lưu giữ được cả năm sinh, năm mất của vị tổ nghề. Theo truyền lại, vào mùa xuân năm 987, nghe tin vua Lê Đại Hành sắp về vùng núi Đọi làm lễ Tịch điền, hai anh em ông Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã hạ cây mít trong vườn, lấy da trâu làm một quả trống thật lớn để dâng vua. Lễ Tịch điền là nghi lễ nhà vua tự mình xuống cày ruộng đầu xuân để khuyến khích nghề nông. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 987 vua Lê Đại Hành đã cày tịch điền ở núi Đọi. Câu chuyện hai anh em họ Nguyễn hạ cây mít, lấy da trâu làm trống dâng vua là truyền thuyết của làng, tách riêng khỏi mốc năm 987 đã được sử chép. Khi nhà vua xuống ruộng cày, tiếng trống vang lên như sấm, khiến hai ông được suy tôn là Trạng Sấm. Cụ tổ Nguyễn Đức Năng (925-990) được dân làng thờ là Đệ Nhị Thần hoàng tại đình Đọi Tam, một di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.
Trải qua hơn một nghìn năm, trống Đọi Tam không chỉ là vật dụng thông thường mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt. Từ tiếng trống trận thúc quân, tiếng trống công đường để người dân gióng oan, đến tiếng trống hội làng, trống thờ trong các đình chùa, mỗi chiếc trống đều mang trong mình hơi thở của lịch sử và sự thiêng liêng của nghi lễ cổ truyền. Làng Đọi Tam cũng là nơi sản xuất ra hai quả trống Sấm lớn nhất Việt Nam và dàn trống hội phục vụ đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội.
Bảng tóm tắt các chất liệu, công đoạn và đặc điểm của nghề làm trống Đọi Tam theo nội dung bài viết.
| Hạng mục | Chất liệu hoặc công đoạn | Yêu cầu kỹ thuật | Đặc điểm âm thanh hoặc vai trò |
|---|---|---|---|
| Da trâu | Da của trâu già | Dày và dai, phơi ngay khi mua về ngày nắng | |
| Xử lý da trâu | Nạo sạch lớp phôi, căng, phơi khô, sấy, cắt thành vòng tròn | Phù hợp với từng loại trống | Giúp da dai, không mục, mủn |
| Tang trống | Gỗ mít già | Có độ cong, nhiều lõi, xẻ thành dăm cong ghép khít, không nối dăm | |
| Bưng trống | Căng da lên mặt tang, đóng đinh tre | Căn chỉnh độ căng, thẩm định nốt nhạc trong dàn trống | Quyết định nhất, đòi hỏi tai thính |
| Trống trường | Âm thanh vang, rền | ||
| Trống chèo | Âm thanh trầm lắng hơn | ||
| Trống Sấm | Chỉ dành cho đàn ông khỏe mạnh, nhiều kinh nghiệm, kỹ thuật điêu luyện | ||
| Sản phẩm đa dạng | Trống thờ, trống chèo, trống trường, trống trung thu, trống trang trí |
Hai chất liệu cốt lõi làm nên hồn cốt trống Đọi Tam là gì?
Điều làm nên sự khác biệt của trống Đọi Tam so với các làng trống khác chính là sự kết hợp độc đáo giữa hai chất liệu truyền thống: da trâu và gỗ mít. Câu ca “Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều” của người địa phương đã khái quát hoàn toàn đặc trưng âm thanh của loại trống này.
Kỹ thuật chọn và xử lý da trâu như thế nào?
Người thợ Đọi Tam thường đi mua da trâu vào những ngày trời nắng và khi đem về phải phơi ngay. Da trâu được chọn phải là da của những con trâu già, dày và dai. Quy trình xử lý da đòi hỏi nhiều công đoạn tỉ mỉ. Đầu tiên, da trâu được nạo sạch lớp phôi cho mỏng bớt, sau đó đem căng, phơi khô rồi sấy. Việc làm này giúp da trở nên dai hơn, không bị mục, mủn theo thời gian. Sau khi da đã khô đạt yêu cầu, người thợ sẽ cắt thành từng vòng tròn có kích thước phù hợp với từng loại trống.
Nghệ thuật làm tang trống từ gỗ mít có gì đặc biệt?
Khác với nhiều nơi dùng gỗ khác hoặc da bò, da ngựa, da dê, trống Đọi Tam vẫn giữ nguyên truyền thống sử dụng gỗ mít già để làm tang. Gỗ mít được thu mua từ nhiều nơi như Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, yêu cầu là loại gỗ già, có độ cong, nhiều lõi. Người thợ sẽ xẻ gỗ thành nhiều dăm cong khác nhau rồi ghép chúng lại một cách khít khao để tạo thành một vòng tròn kín. Một nguyên tắc bất di bất dịch là các dăm trống không được phép nối vì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng âm thanh. Nếu tang trống ghép không kín, không tròn thì người bưng không thể tạo ra một chiếc trống đẹp và kêu đúng chuẩn được.
Bưng trống là gì và vì sao được xem là đỉnh cao của sự tinh tế?
Nếu hai công đoạn chọn gỗ và làm da được coi là quan trọng ngang nhau, thì bưng trống chính là công đoạn khó khăn và quyết định nhất, đòi hỏi người thợ phải có “tai thính” để cảm nhận âm thanh. Việc bưng trống không chỉ đơn giản là căng tròn miếng da lên bề mặt tang trống rồi dùng đinh tre đóng cố định.
Người thợ lành nghề phải biết cách căn chỉnh độ căng của da sao cho khi gõ vào, tiếng trống vang lên đúng với yêu cầu của từng loại trống. Mỗi loại trống có một yêu cầu về âm thanh khác nhau: trống trường cần âm thanh vang, rền; trong khi trống chèo lại đòi hỏi âm thanh trầm lắng hơn. Người thợ bưng trống còn phải thẩm định được tiếng trống của mình sẽ nằm ở nốt nhạc nào trong một dàn trống để có sự phối hợp hài hòa. Sau khi bưng xong, người thợ sẽ hoàn thiện sản phẩm bằng cách làm nhẵn, sơn và vẽ họa tiết trang trí theo yêu cầu.
Sức sống của làng nghề trong thời hiện đại ra sao?
Ngày nay, làng trống Đọi Tam có khoảng 500 người làm trống, trong đó có 5 nghệ nhân và 30 thợ giỏi. Nghề làm trống không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà đã trở thành niềm tự hào, là “ngọn lửa” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo quy định từ xa xưa, kỹ thuật làm trống chỉ được truyền cho con trai trong làng, con trai khoảng 12, 13 tuổi đã bắt đầu học làm các loại trống nhỏ, đến 16, 17 tuổi có thể theo cha anh đi làm trống đại. Riêng trống Sấm chỉ dành cho những người đàn ông khỏe mạnh, có nhiều kinh nghiệm và kỹ thuật điêu luyện. Nghề làm trống diễn ra quanh năm, nhưng đơn hàng thường dồn vào trước và sau Tết, vì phần lớn lễ hội xuân trên cả nước diễn ra trong dịp này, khiến nhiều xưởng phải chạy hết công suất.
Không chỉ dừng lại ở thị trường nội địa, trống Đọi Tam đã vươn ra quốc tế, xuất khẩu sang các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc. Nghệ nhân Phạm Chí Khang, Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam, cho biết làng nghề luôn tìm tòi, sáng tạo để đa dạng hóa sản phẩm, từ trống thờ, trống chèo, trống trường, trống trung thu đến các loại trống trang trí với nhiều kiểu dáng mới, đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng hiện đại.
Bên cạnh việc sản xuất, làng trống Đọi Tam còn kết hợp với du lịch tâm linh và du lịch làng nghề. Nhờ lợi thế nằm gần các di tích nổi tiếng như chùa Long Đọi Sơn và khu vực diễn ra lễ hội Tịch điền, du khách đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính mà còn có cơ hội trực tiếp trải nghiệm quy trình chế tác trống công phu, từ khâu chọn nguyên liệu đến khi nghe tiếng trống đầu tiên vang lên. Sự kết hợp này đang từng bước giúp làng nghề phát triển bền vững, gìn giữ một nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc và đưa hình ảnh trống Đọi Tam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Làng trống Đọi Tam đã làm những chiếc trống nào nổi tiếng?
Làng trống Đọi Tam được biết đến với hai quả trống Sấm được giới thiệu là lớn nhất Việt Nam và dàn trống hội phục vụ đại lễ 1.000 năm Thăng Long, Hà Nội (2010). Đây là những sản phẩm gắn với các sự kiện văn hóa, lịch sử trọng đại của đất nước, góp phần khẳng định vị thế và uy tín của làng nghề.
Bài tổng quan chủ đề: Nghề thủ công truyền thống Việt Nam gồm những nghề nào?
