Nghi lễ gội đầu Áp Hô Pang là gì?
Đối với người Thái trắng ở huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La, gội đầu không chỉ là hành động vệ sinh cá nhân thông thường. Trong quan niệm dân gian, đây là nghi thức thiêng liêng để tẩy rửa điều không may, gột bỏ uế khí của năm cũ và đón nhận vận khí mới. Nghi lễ này thường được gọi là "Lúng Ta" hoặc "Áp Hô Pang", diễn ra vào chiều 30 Tết hằng năm, gắn chặt với truyền thuyết về nàng Han và đời sống tâm linh của cộng đồng.
Nguồn gốc từ truyền thuyết Nàng Han
Nghi lễ gội đầu bắt nguồn từ câu chuyện về nàng Han, một thiếu nữ xinh đẹp đã giả trai đi đánh giặc. Sau chiến thắng, nàng cùng quân lính trở về vào đúng ngày 30 Tết và dừng chân bên bờ suối để tắm gội, nghỉ ngơi mừng chiến công và đón năm mới. Tương truyền, ngay tại nơi nàng tắm, bầu trời bỗng tỏa ánh hào quang và một đám mây ngũ sắc hiện ra đón nàng về trời.
Để tưởng nhớ công ơn, người dân thuộc 16 châu Thái, trong đó có Châu Chiên (nay là Châu Quỳnh Nhai), đã lập miếu thờ nàng tại bản Mường Chiên. Hằng năm, vào dịp Tết, họ tổ chức cúng lễ và thực hiện nghi thức gội đầu để cầu mong nàng che chở, ban cho con người sức khỏe, tình yêu, hạnh phúc, bản mường yên vui và mùa màng bội thu.
Miếu Nàng Han xưa nằm trong vùng lòng hồ thủy điện nên sau năm 2012 đã được di dời lên đồi Pú Nghịu, xã Mường Giàng. Tại đây cũng xây dựng thêm đền Linh Sơn Thủy Từ để thờ thần Núi và thần Sông.
Công tác chuẩn bị trước ngày lễ gồm những gì?
Trước ngày diễn ra nghi lễ, cả bản họp bàn. Già làng, người đồng thời là thầy cúng, cùng trưởng bản đóng vai trò chủ trì chính. Họ phân công chuẩn bị hậu cần và lễ vật. Mâm lễ vật chín được bày biện tại nhà trưởng dòng họ để cúng tổ tiên, nàng Han, thần Núi, thần Sông và thần Thổ địa.
Các thiếu nữ trong bản có nhiệm vụ chuẩn bị bồ kết, chậu gỗ, lá thơm hái từ rừng cùng các hương liệu khác để nấu nồi nước thơm gội đầu cho mọi thành viên trong gia đình. Phụ nữ và các thành viên khác lo liệu rượu thịt, bánh trái, rau rừng và cá sông phục vụ cho lễ cúng và ẩm thực ngày hội.
Trai tráng trong bản đảm nhận việc dọn dẹp bến sông, nơi diễn ra hội gội đầu. Họ cũng trồng cây nêu và chuẩn bị địa điểm cho các trò chơi dân gian. Các nghệ nhân chuẩn bị nhạc cụ như trống và chiêng. Đặc biệt, họ sẽ chọn 2 thanh niên nam khiêng trống, chiêng và 2 nữ đánh trống, chiêng trong nghi thức rước lễ và múa xòe. Những người được chọn phải có một năm không gặp điều xui, gia đình không có người mất hay ốm đau bệnh tật, bản thân không làm điều xấu.
Diễn biến chính của nghi lễ
Vào ngày lễ, dân làng tổ chức đoàn rước lễ đến miếu Nàng Han. Đoàn gồm thầy cúng, trưởng bản, đại diện chính quyền, đôi nam nữ chưa vợ chưa chồng bưng lễ, nhóm rước trống chiêng cùng đông đảo người dân trong trang phục truyền thống.
Đến nơi, đôi nam nữ dâng mâm lễ lên thần Sông và thần Núi để thầy cúng hành lễ. Nghi lễ diễn ra trong đền trong khi bên ngoài, dàn trống chiêng và đàn tính tấu lên rộn ràng. Sau đó, đoàn tiếp tục đến miếu Nàng Han, dâng lễ và nghe thầy cúng đọc chúc văn kể công trạng. Người dân lấy nước tại giếng trời bên cạnh miếu để làm phép cầu an, trừ tà.
Đoàn rước sau đó di chuyển từ miếu xuống bến sông. Người Thái Quỳnh Nhai tin rằng lúc này nàng Han đã đi cùng xuống sông để gội đầu. Tiếng trống, tiếng chiêng đánh vang còn có tác dụng xua đuổi tà ma ra khỏi làng bản.
Tại bến sông, nơi đã được chuẩn bị cây nêu trên khu đất bằng phẳng, mọi người tham gia tạo thành vòng xòe quanh cây nêu như một cách chào thần Sông và dâng lên các vị thần điệu múa truyền thống. Song song đó, thầy cúng đọc bài cúng trước cây nêu, bày tỏ ý nguyện của dân làng trong năm mới và tạ ơn các vị thần đã phù hộ trong năm qua.
Phần lễ gội đầu tại bến sông diễn ra như thế nào?
Để tiến hành nghi thức chính, thầy cúng cùng tốp nam giới đi lên bến sông trước. Họ vừa đi vừa bẻ cành lá xanh ven đường để vẩy nước thiêng từ giếng trời, nhằm trừ tà ma và tẩy uế khu vực tắm gội. Sau khi vẩy nước, thầy cúng vứt cành lá xuống sông với ngụ ý đuổi cái xấu không cho quay trở lại. Mọi người cùng làm theo động tác này. Thầy cúng vái bốn phương tạ ơn các thần ngũ phương, thần Sông, thần Núi, thần Thổ địa. Nam giới sau đó vuốt nước sông lên đầu rồi gội đầu và tắm, xem như nghi thức tắm tất niên và sự hòa hợp âm dương trên dòng sông.
Phần hội chính diễn ra ở bến phía dưới dòng sông. Các cô gái cởi bỏ váy, áo cóm và thay một chiếc váy chùm dài từ ngực. Họ xếp thành một hàng dọc ven bờ sông, mỗi người đặt trước mặt một chậu nước thơm được pha cùng nước giếng từ giếng trời ở miếu Nàng Han. Nước thơm giúp cơ thể thơm tho, tươm tất đón xuân, còn nước giếng trời dùng để trừ tà, ngăn ma xấu đi theo.
Các thiếu nữ trong bộ váy tắm màu đen đứng trước chậu nước thơm, lưng quay ra sông, mặt hướng vào bờ, buông mái tóc dài chờ thầy cúng làm phép. Thầy cúng đứng đầu hàng, xin phép thần Sông, thần Núi và thần Thổ địa cho các thiếu nữ được gội đầu sạch sẽ đón năm mới. Thầy lần lượt đi dọc hàng, vẩy nước thơm trừ tà cho từng người. Khi đến người cuối cùng, thầy vứt cành lá xanh xuống sông để dòng nước mang đi những điều xấu.
Trước đây, sau khi làm phép, thầy cúng sẽ bắn ba phát súng để bắt đầu hội gội đầu. Ngày nay, vì lý do an ninh, tục lệ này được thay thế bằng ba tiếng trống. Một phụ nữ trung tuổi giữ vai trò lĩnh xướng, hô nhịp để tất cả cùng nhúng tóc vào chậu nước thơm và gội đầu. Người lĩnh xướng tiếp tục hô để mọi người cùng ngẩng đầu, hất tóc ra phía sau, rồi quay mặt về phía sông và di chuyển xuống nước đến khi mực nước ngang đầu gối. Tại đây, họ cùng nhau xả tóc, vuốt cho suôn mượt rồi nhấc mái tóc lên và thả xuống nhiều lần cho khỏi rối.
Theo khẩu lệnh hô một, hai, ba, tất cả cùng ngẩng đầu và vung hất mái tóc ra phía sau, lặp lại khoảng 5 đến 7 lần. Thiếu nữ nào có mái tóc dài và động tác vung tạo vòng nước đẹp sẽ được già làng hoặc trưởng tộc tặng quà như chiếc lược hoặc vật phẩm mang ý nghĩa mùa xuân. Đây là cách động viên, ca ngợi mái tóc dài, biểu trưng cho sự dịu hiền của người con gái Thái.
Ý nghĩa văn hóa và sự tiếp nối
Sau phần gội đầu tại bến sông, các thiếu nữ mặc trang phục truyền thống trở về nhà để chuẩn bị bữa cơm tất niên cùng gia đình và dòng họ. Nghi lễ cúng tổ tiên được thực hiện tại nhà trưởng tộc. Lễ vật gồm cá sông dâng thần Sông, rau rừng dâng thần Núi, xôi gà và hoa quả dâng nàng Han cùng tổ tiên. Trong không khí ấm cúng, người cao tuổi trao truyền cho thế hệ trẻ những bài hát, điệu múa, cách thêu thùa và câu chuyện về nàng Han.
Nghi lễ gội đầu Áp Hô Pang không chỉ là dịp để tẩy uế, tiễn biệt những điều không may của năm cũ. Đây còn là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực cổ xưa, sự giao hòa âm dương, cùng các giá trị diễn xướng như múa, nhạc, hát. Nghi lễ phản ánh văn hóa ứng xử giữa con người với thiên nhiên và thế giới thần linh, đồng thời thể hiện tri thức dân gian và tinh thần gắn kết cộng đồng của người Thái trắng vùng Tây Bắc.
Bài tổng quan chủ đề: Nghi lễ vòng đời của người Việt gồm những nghi thức nào?
