Tín ngưỡng thờ thần núi, thần rừng của người Rục (dân tộc Chứt)

Người Rục là ai và gắn bó với núi rừng Trường Sơn như thế nào?

Người Rục là một nhóm thuộc dân tộc Chứt, từng sinh sống biệt lập trong các hang đá giữa rừng núi Trường Sơn thuộc tỉnh Quảng Trị. Mãi đến những năm 1960, lực lượng chức năng mới phát hiện và vận động bà con rời hang đá, định cư tại thung lũng Rục Làn, xã Kim Điền. Tính đến tháng 4/2022, cộng đồng người Rục chỉ còn khoảng 580 người trong 144 hộ gia đình. Dù đã trải qua hơn nửa thế kỷ chuyển đổi sang đời sống định cư, làm quen với trồng lúa nước, trồng sắn và chăn nuôi, dấu ấn của đời sống săn bắt, hái lượm vẫn in đậm trong ký ức và sinh hoạt thường nhật của họ.

Trong bối cảnh chuyển đổi văn hóa mạnh mẽ đó, đời sống tâm linh của người Rục vẫn lưu giữ những nét rất riêng, đặc biệt là hệ thống tín ngưỡng xoay quanh thần núi, thần rừng. Đây không chỉ là niềm tin tôn giáo mà còn là sợi dây kết nối họ với không gian sống truyền thống, nơi đã nuôi dưỡng cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Bảng tổng hợp các nghi lễ và thực hành tín ngưỡng của người Rục gắn với vòng đời và đời sống núi rừng.

Thần núi, thần rừng có vai trò gì trong đời sống tâm linh?

Quan niệm về các vị thần tự nhiên của người Rục là gì?

Khác với nhiều tộc người khác tại Việt Nam duy trì tục thờ cúng tổ tiên, người Rục đặt trọng tâm tín ngưỡng vào các vị thần gắn với tự nhiên, mà cao nhất là thần núi và thần rừng. Sự khác biệt này bắt nguồn từ lối sống nguyên thủy trong hang đá, nơi con người phụ thuộc hoàn toàn vào rừng già để sinh tồn.

Núi rừng Trường Sơn không chỉ là nơi cung cấp thức ăn, nước uống, mà còn là không gian thiêng nơi trú ngụ của các đấng siêu nhiên. Người Rục tin rằng mọi hoạt động trong rừng, từ săn bắt, hái lượm đến khai phá đất đai, đều cần có sự cho phép và bảo hộ của thần linh. Việc xâm phạm đến sự yên tĩnh của núi rừng mà không có nghi lễ phù hợp có thể gây ra những điều không may cho cả cộng đồng.

Mối quan hệ giữa con người và rừng thiêng được thể hiện ra sao?

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng thờ thần rừng của người Rục thể hiện mối quan hệ cộng sinh, tôn kính giữa con người và môi trường. Rừng không chỉ là nguồn sống vật chất mà còn là nơi an nghỉ cuối cùng. Quan niệm quan trọng nhất trong đời sống tâm linh của họ là khi con người qua đời sẽ trở về với rừng. Điều này lý giải vì sao người Rục không xây dựng hệ thống thờ cúng tổ tiên như các dân tộc khác, bởi họ tin rằng linh hồn người chết không ở lại nhà mà sẽ hòa mình vào thiên nhiên, trở thành một phần của núi rừng.

Những thực hành tín ngưỡng đặc trưng của người Rục là gì?

Các nghi lễ gắn với vòng đời

Bên cạnh tín ngưỡng thờ thần núi, thần rừng, người Rục còn duy trì nhiều thực hành truyền thống phản ánh quan niệm riêng về sinh nở, sức khỏe và sự bảo vệ cộng đồng. Các nghi lễ như "thổi thắt", "thổi mở" hay "hấp hơi" từng tồn tại trong đời sống văn hóa của họ, thể hiện niềm tin vào sự can thiệp của thế giới siêu nhiên vào đời sống con người.

Những nghi lễ này thường do người có uy tín trong cộng đồng thực hiện, với vai trò trung gian kết nối giữa con người và thần linh. Thông qua các nghi thức này, người Rục mong muốn xua đuổi tà khí, chữa lành bệnh tật và đảm bảo sự an toàn cho các thành viên trong cộng đồng. Sự tồn tại của các thực hành này cho thấy một hệ thống tri thức dân gian phong phú, được đúc kết từ hàng thế kỷ chung sống với núi rừng.

Sự chuyển đổi trong bối cảnh định cư mới diễn ra như thế nào?

Từ khi rời hang đá về định cư tại thung lũng Rục Làn, đời sống tín ngưỡng của người Rục đã có những biến đổi nhất định. Sự tiếp xúc với các nhóm dân tộc khác, cùng với việc được hướng dẫn sản xuất nông nghiệp từ Bộ đội Biên phòng và chính quyền địa phương, đã dần làm thay đổi một số tập tục truyền thống.

Tuy nhiên, không phải vì thế mà tín ngưỡng thờ thần rừng bị mai một hoàn toàn. Nhiều gia đình vẫn duy trì thói quen vào rừng đào củ mài, lấy măng, bắt ốc đá. Theo một số chuyên gia, những hoạt động này không chỉ đơn thuần là nguồn bổ sung lương thực mà còn là cách để duy trì mối liên hệ thiêng liêng với môi trường sống truyền thống, nơi vẫn đang lưu giữ linh hồn của cộng đồng.

Người Rục trong dòng chảy văn hóa đương đại

Từ cộng đồng bí ẩn đến đề tài điện ảnh quốc tế

Sự độc đáo trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người Rục đã khiến họ trở thành đề tài hấp dẫn cho các nhà khoa học và nghệ sĩ. Cộng đồng này được quốc tế xếp vào tốp 1 trong 10 tộc người bí ẩn nhất thế giới. Tháng 8/2025, bộ phim tài liệu "Tốc, Giấy và Nước" của hai đạo diễn Trương Minh Quý (Việt Nam) và Nicolas Graux (Bỉ) đã giành giải Báo vàng tại Liên hoan phim quốc tế Locarno lần thứ 78 tại Thụy Sĩ.

Bộ phim được quay suốt 3 năm tại hai xã Kim Phú và Kim Điền, tỉnh Quảng Trị, với nhân vật trung tâm là bà Cao Thị Hậu (70 tuổi), một trong những người cuối cùng sinh ra trong hang đá. Tác phẩm không chỉ ghi lại sinh hoạt thường ngày mà còn đan xen hồi ức và hiện tại, phản ánh sự chuyển đổi văn hóa của cộng đồng người Rục qua lăng kính điện ảnh.

Sự giao thoa giữa tín ngưỡng truyền thống và hiện đại diễn ra ra sao?

Sự kiện bà Cao Thị Hậu lần đầu ra nước ngoài tham dự Liên hoan phim quốc tế Doha (Qatar) vào tháng 11/2025 là minh chứng rõ nét cho hành trình chuyển đổi của cộng đồng người Rục. Từ một người từng sống trong hang đá, bà xuất hiện tại một trong những thành phố hiện đại nhất khu vực Trung Đông, mang theo câu chuyện văn hóa của dân tộc mình đến với khán giả quốc tế.

Tuy nhiên, sự hiện diện tại các diễn đàn quốc tế không đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc. Ngược lại, chính những giá trị tín ngưỡng độc đáo, trong đó có tục thờ thần núi, thần rừng, lại là điểm nhấn giúp văn hóa người Rục được thế giới biết đến và trân trọng. Câu chuyện của họ phản ánh một thực tế phổ quát: khi một cộng đồng chuyển đổi lối sống, những giá trị tâm linh sâu sắc vẫn có thể được bảo tồn và chuyển hóa thành di sản văn hóa có giá trị toàn cầu.