Làng trống Đọi Tam hơn 1.000 năm tuổi lưu giữ âm vang truyền thống
Trong văn hóa dân gian của người Việt, tiếng trống không chỉ là nhạc cụ mà còn là biểu tượng của sự hào hùng, thiêng liêng, gắn liền với những lễ hội, nghi lễ và cả lịch sử dân tộc. Giữa nhịp sống hiện đại, làng trống Đọi Tam ở Hà Nam vẫn âm thầm lưu giữ một nghề thủ công đã tồn tại hơn một thiên niên kỷ, tạo ra những chiếc trống mang hồn cốt và âm vang truyền thống.
Nguồn gốc lịch sử và sự ra đời của nghề trống Đọi Tam là gì?
Làng trống Đọi Tam nằm dưới chân núi Đọi, thuộc xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Theo lời kể của người dân địa phương, nghề làm trống ở đây khởi nguồn từ hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản. Khi nghe tin vua Lê Đại Hành sắp về vùng này làm Lễ tịch điền để khuyến khích nông nghiệp, hai ông đã hạ cây mít trong vườn để làm tang trống, đồng thời thịt con trâu lấy bộ da để bưng mặt trống, chuẩn bị đón vua.
Mùa xuân năm Thiên Phúc thứ 7 thời vua Lê Đại Hành (tức năm 987), nhà vua đã xuống ruộng hành lễ tịch điền ở Đọi Sơn trong tiếng trống vang dậy của hai anh em họ Nguyễn. Chính vì tiếng trống vang như sấm, hai ông sau này được tôn làm Trạng Sấm. Điều đặc biệt là Đọi Sơn là một trong số ít làng nghề trên cả nước biết rõ năm sinh, năm mất của cụ tổ nghề Nguyễn Đức Năng (925-990), cho thấy truyền thống được ghi chép và lưu truyền cẩn thận qua nhiều thế hệ.
Trong suốt chiều dài lịch sử, trống Đọi Tam luôn giữ một vai trò quan trọng. Tiếng trống từng đồng hành cùng quân ta ra trận, từng đặt ở các công đường để người dân gióng trống kêu oan. Ngày nay, trống được sản xuất với nhiều công năng hơn: trống thờ trong các đình chùa, trống phục vụ nghệ thuật dân gian như trống chèo, trống trường, và cả trống dùng làm công cụ truyền tải thông tin trong các lễ hội.
Bí quyết tạo nên tiếng trống Đọi Tam là gì?
Để làm ra một chiếc trống hoàn chỉnh với chất lượng âm thanh chuẩn mực, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ và kỳ công. Kỹ thuật cốt lõi được đúc kết qua ba khâu quan trọng: làm da, làm tang và bưng trống.
#### Kỹ thuật làm da trống
Da trâu là nguyên liệu chính để làm mặt trống. Người thợ phải nạo sạch mặt da, loại bỏ lớp phôi cho đến khi da mỏng đều rồi đem phơi khô. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo để da không bị rách, đồng thời phải đảm bảo độ dai, không mục, không mủn. Sau khi da đã khô, người thợ cắt thành từng vòng tròn có kích thước phù hợp với từng loại trống. Chất lượng da quyết định trực tiếp đến độ bền và âm sắc của mặt trống.
#### Nghệ thuật làm tang trống
Tang trống được làm từ gỗ mít khô, loại gỗ có độ cong tự nhiên và khả năng cộng hưởng âm thanh tốt. Gỗ mít già được thu mua từ nhiều nơi, chủ yếu là Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An. Mỗi cây gỗ được xẻ thành nhiều dăm cong, sau đó người thợ gắn kết các dăm lại với nhau tạo thành một chiếc tang trống kín, khít và tròn đều. Một yêu cầu kỹ thuật quan trọng là dăm trống không được phép nối, bởi bất kỳ sự gián đoạn nào trên thân trống đều ảnh hưởng trực tiếp đến sự lan tỏa và độ vang của âm thanh. Việc lựa chọn gỗ mít già, có tuổi thọ cao là bí quyết để tạo ra những chiếc trống có tiếng kêu tốt và bền bỉ theo năm tháng.
#### Sự tinh tế trong khâu bưng trống
Bưng trống được coi là công đoạn khó khăn nhất, đòi hỏi người thợ không chỉ có sức khỏe mà còn phải có một đôi tai thính. Công việc này không đơn giản chỉ là căng tròn da trâu lên bề mặt tang rồi dùng đinh tre đóng cố định. Người thợ phải vừa căng da, vừa lắng nghe từng nhịp gõ để thẩm định âm thanh, điều chỉnh độ căng của da sao cho tiếng trống đạt đến nốt nhạc mong muốn trong dàn trống.
Mỗi loại trống lại có yêu cầu về âm thanh khác nhau. Trống trường cần âm thanh vang, rền để tạo không khí trang nghiêm, thúc giục. Trong khi đó, trống chèo lại đòi hỏi âm thanh trầm lắng hơn, phù hợp với không gian nghệ thuật dân gian. Chính sự tinh tế trong cảm nhận âm thanh này tạo nên sự khác biệt giữa trống Đọi Tam với những nơi khác, và là yếu tố quyết định tay nghề của người thợ.
Sức sống của làng nghề trong nhịp sống hiện đại
Những ngày đầu xuân, không khí lao động tại làng trống Đọi Tam trở nên tất bật, nhộn nhịp sau kỳ nghỉ Tết. Sân nhà nào cũng giăng đầy những chiếc trống đang làm dở. Từ người già đến trẻ nhỏ, nam thanh niên đều nhanh tay, lành nghề. Nghề làm trống diễn ra quanh năm, nhưng thời điểm trước và sau Tết là lúc làng nhận được nhiều đơn đặt hàng nhất, bởi hầu hết các lễ hội xuân trên khắp cả nước đều diễn ra trong dịp này. Nhiều xưởng sản xuất phải hoạt động hết công suất để kịp cung ứng ra thị trường.
Làng trống Đọi Tam tự hào là quê hương của hai quả trống Sấm lớn nhất Việt Nam và dàn trống hội phục vụ đại lễ 1.000 năm Thăng Long, Hà Nội. Đây là minh chứng rõ nét cho vị thế và uy tín của sản phẩm làng nghề trong các sự kiện văn hóa, lịch sử trọng đại của đất nước.
Ngày nay, những người thợ làng nghề luôn tìm tòi, sáng tạo để đáp ứng thị hiếu và thẩm mỹ đa dạng của người sử dụng. Việc đa dạng hóa sản phẩm, sáng tạo nhiều chủng loại, kiểu dáng trống mới giúp nghề làm trống mang lại lợi ích kinh tế ổn định. Nhiều người thợ đã làm giàu ngay trên chính mảnh đất quê hương chiêm trũng bằng bàn tay và khối óc của mình.
Tiếng trống Đọi Tam đầu xuân không chỉ là sản phẩm lao động thủ công, mà còn là biểu tượng của sự trường tồn, gửi gắm mong ước về một năm mới an khang, thịnh vượng. Việc gìn giữ và phát triển nghề làm trống chính là cách người dân nơi đây lưu giữ âm vang truyền thống cho các thế hệ mai sau.
Bài tổng quan chủ đề: Nghề thủ công truyền thống Việt Nam gồm những nghề nào?
