Giới thiệu
Phan Châu Trinh (1872-1926) là nhà yêu nước, người con ưu tú của quê hương Quảng Nam, được giới nghiên cứu đánh giá là ngọn cờ dân chủ mạnh mẽ nhất, tiêu biểu cho trào lưu canh tân đất nước vào đầu thế kỷ XX.
Sự nghiệp và hoạt động
Khởi xướng trào lưu canh tân
Ông sớm nhận ra sự thất bại trong cuộc đấu tranh chống Pháp bằng vũ lực nên đã tìm ra con đường giúp dân, cứu nước mới, trở thành người sáng lập một dòng yêu nước canh tân của Việt Nam theo tư tưởng dân chủ tại một nước thuộc địa.
Phan Châu Trinh là người khởi xướng, vận động và lãnh đạo Phong trào Duy Tân. Tư tưởng cốt lõi của ông được tóm gọn trong ba trụ cột: Chấn dân khí, Khai dân trí, Hậu dân sinh. Phương châm này được áp dụng đầu tiên tại Quảng Nam ngay trong buổi đầu ông từ quan về quê hoạt động yêu nước, rồi lan tỏa ra cả nước, trở thành Phong trào Duy Tân.
Nội dung tư tưởng canh tân
Theo Phan Châu Trinh, công việc đầu tiên là chấn dân khí để xóa đi mặc cảm tự ti của người dân nô lệ, biết ý thức, trách nhiệm của mình đối với vận mệnh dân tộc để cùng chung sức gánh vác. Chấn dân khí thực sự có hiệu quả khi người dân hiểu đầy đủ sứ mệnh của mình thông qua quá trình khai dân trí trong môi trường học vấn tân tiến. Hai điều trên là tiền đề đảm bảo cho công cuộc hậu dân sinh nhằm xây dựng cuộc sống mới, xã hội mới, là kết quả của quá trình canh tân theo hướng dân chủ.
Quan điểm về giáo dục và kinh tế
Ông chủ trương muốn khai dân trí, chấn dân khí thì phải đổi mới giáo dục, bởi chỉ có giáo dục mới thay đổi được thân phận cho mỗi người và thay đổi vị thế quốc gia. Với ông, đó phải là một nền giáo dục mới tiếp cận với văn minh các nước tiên tiến, nhất là văn minh của các nước phương Tây. Nền giáo dục mới đó không chỉ cho một số ít người, mà phải là nền giáo dục quốc dân.
Ông cũng chủ trương phải chấn hưng kinh tế để thoát cảnh dân nghèo nước khó. Trước hết phải đổi mới tư duy kinh tế, vượt lên tư duy tiểu nông, tiểu thương, tiểu công nghiệp của người dân.
Cột mốc và di sản
Phong trào Duy Tân tuy thất bại, nhưng cống hiến của Phan Châu Trinh vô cùng to lớn. Phong trào đã chấn hưng được tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, nghĩa đồng bào và căm thù giặc Pháp, phát triển được nhiều ngành nghề mới, xây dựng nền giáo dục văn hóa mới. Đặc biệt, lần đầu tiên tại Việt Nam, hàng ngàn người cùng xuống đường đấu tranh chống áp bức, bóc lột, phát triển văn hóa và dân sinh mang yếu tố chính trị do các tổ chức Hội lãnh đạo, đứng đầu là Phan Châu Trinh.
Tuy không thành công nhưng sự nghiệp của ông và sự kiện Trung Kỳ dân biến là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng và phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.