Tết Hàn Thực và sự Việt hóa một phong tục
Tết Hàn Thực diễn ra vào mùng 3 tháng 3 Âm lịch hằng năm. Dù có nguồn gốc từ Trung Quốc, gắn với điển tích về Giới Tử Thôi, nhưng khi du nhập vào Việt Nam, ngày này đã được bản địa hóa sâu sắc, mang một sắc thái hoàn toàn khác.
Khác với người Trung Hoa kiêng đốt lửa và dùng bánh rán chuẩn bị sẵn, người Việt không hề kiêng kỵ nấu nướng. Các gia đình thường quây quần làm bánh trôi, bánh chay để dâng cúng ông bà, tổ tiên. Theo nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng, học giả Lê Quý Đôn từng ghi chép rằng bánh dùng trong dịp này thời xưa là bánh rán, nhưng người Việt đã thay thế bằng bánh trôi, bánh chay, thứ mà tác giả Nhất Thanh trong cuốn "Đất lề quê thói" gọi là "bánh nên thơ".
Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng xếp Tết Hàn Thực vào nhóm tứ thời tiết lạp (các lễ tiết trong năm). Tuy nhiên, ở các đình Nam Bộ, lễ này không phổ biến, lễ vật thường chỉ là hoa trái, chè xôi đơn giản. Nghệ nhân ẩm thực Hiền Minh cho biết phong tục này rõ rệt nhất ở miền Bắc, trong khi người miền Nam hầu như không cúng, người miền Trung thì thường chỉ cúng trái cây.
Hồn cốt từ văn hóa lúa nước là gì?
Bánh trôi và bánh chay đều được làm từ bột gạo nếp, thành quả của nền văn minh lúa nước lâu đời. Việc dâng lên tổ tiên những món bánh từ gạo nếp thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với những người đã khuất và là cách con cháu một lòng hướng về nguồn cội.
Hai loại bánh này còn gợi nhớ đến tích truyện "bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ". Theo đó, bánh trôi tượng trưng cho 50 quả trứng nở ra thành 50 người con theo mẹ lên rừng, còn bánh chay tượng trưng cho 50 người con theo cha xuống biển. Chính vì vậy, Tết Hàn Thực của người Việt chủ yếu mang ý nghĩa hướng về cội nguồn dân tộc, chứ không phải tưởng nhớ nhân vật lịch sử ngoại lai nào.
Đặc trưng của bánh trôi và bánh chay là gì?
Tháng 3 Âm lịch là thời điểm thời tiết bắt đầu nóng lên, chuẩn bị bước sang mùa Hè. Người Việt xưa đã sáng tạo ra những món ăn nguội, mang tính mát, vị ngọt thanh, rất phù hợp cho thời tiết nóng nực.
Bánh trôi
Bánh trôi được làm từ bột nếp, bên trong là nhân đường phên (đường nâu). Bánh sau khi luộc chín được vớt ra, để ráo và rắc vừng rang lên trên. Bánh trôi truyền thống có màu trắng đục, nhỏ xinh, ăn ngọt thơm với vị bùi của vừng.
Bánh chay
Bánh chay có kích thước lớn hơn, cũng làm từ bột nếp nhưng nhân bên trong là đậu xanh xay nhuyễn. Bánh được ăn kèm với nước bột sắn dây thanh mát, phảng phất mùi hoa bưởi, rắc thêm chút đỗ và dừa nạo lên trên.
Sự biến tấu hiện đại của bánh trôi, bánh chay như thế nào?
Ngày nay, bên cạnh bánh trôi, bánh chay truyền thống màu trắng đục, nhiều người đã sáng tạo ra các phiên bản ngũ sắc bắt mắt. Màu sắc được tạo nên từ các nguyên liệu tự nhiên như gấc (màu đỏ), trà xanh (màu xanh), khoai môn (màu tím), hoa đậu biếc (màu xanh lam).
Chị Thùy Giang (Hà Nội) chia sẻ, chị lấy cảm hứng từ dòng bánh nerikiri của Nhật Bản để tạo hình bánh trôi thành những bông hoa. Mỗi chiếc bánh đều được làm thủ công, mất khoảng 3 đến 5 phút cho một mẫu, giúp các con có những trải nghiệm thú vị và khơi gợi sự hứng thú trong dịp lễ.
Dù có nhiều biến tấu về hình dáng và màu sắc, hồn cốt của bánh trôi, bánh chay vẫn được giữ nguyên vẹn: đó là sự kết tinh từ gạo nếp truyền thống, là thành quả lao động vất vả dâng lên ông bà, tổ tiên. Chị Kỳ Duyên, dù sống ở nước ngoài, sau khi thử các loại bánh tạo hình cầu vồng vẫn quay về với bánh trôi, bánh chay truyền thống vì vẻ mộc mạc, giản dị mà không bao giờ thấy chán.
Bí quyết làm bánh ngon
Để có mẻ bánh trôi, bánh chay ngon, chị Kỳ Duyên chia sẻ vài bí quyết:
- Nhồi bột bằng nước ấm: Bột sẽ dễ nhồi hơn. Nếu dùng nước lạnh, bột sẽ bị nứt, khó nặn. Nếu dùng nước nóng già, bột sẽ bị chín, dẻo và rất dính.
- Trộn khoai lang vào bột: Không chỉ tạo màu đẹp mà còn giúp bánh mềm hơn, để đến hôm sau vẫn không bị cứng.
- Điều chỉnh lượng nước: Bột nếp mới sẽ hút nước ít hơn bột nếp cũ, vì vậy cần gia giảm cho phù hợp.
- Luộc bánh đúng cách: Khi bánh nổi lên, giảm nhỏ lửa luộc thêm một chút để bánh chín kỹ, đường nhanh chảy và bánh không bị cứng. Không để lửa to vì nước sôi mạnh sẽ làm vỡ bánh.
- Làm nguội và chấm vừng: Bánh chín vớt ra thả vào tô nước lạnh rồi mới vớt ra đĩa. Dùng đầu đũa chấm ướt để vừng dính vào, chấm gọn gàng lên từng chiếc bánh.
Ý nghĩa sum họp gia đình
Tết Hàn Thực không chỉ là dịp để làm bánh cúng gia tiên mà còn là thời điểm những người đi xa quê trở về đoàn tụ cùng gia đình. Đây là lúc để cùng nhau đi tảo mộ người đã khuất, sum họp bên bữa cơm gia đình và cùng nhau làm những chiếc bánh tròn trịa, tượng trưng cho sự đủ đầy, sum vầy.
Mâm cúng Tết Hàn Thực của nhiều gia đình còn có thêm xôi oản, bánh lạnh truyền thống như bánh xu nê, bánh phu thê, trầu cau, mâm ngũ quả và nước sạch. Đặc biệt, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen dùng bột nếp xay tươi để làm bánh, tạo nên hương vị đặc biệt với độ mềm dẻo mươn mướt và mùi xay nước chua nhè nhẹ đặc trưng mà không dòng bột khô nào có được.
Tết Hàn Thực với bánh trôi, bánh chay đã trở thành một nét đẹp văn hóa không thể thiếu, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và sự gắn kết của người Việt dù ở bất cứ nơi đâu trên thế giới.
Bài tổng quan chủ đề: Ẩm thực truyền thống Việt Nam có gì đặc trưng theo vùng miền?
