Cách bày mâm cúng giao thừa (Tết Nguyên Đán) đúng phong tục

Cúng giao thừa là gì? Nghi thức 'tống cựu nghênh tân'

Cúng giao thừa (lễ Trừ tịch) là một trong những nghi lễ quan trọng nhất dịp Tết Nguyên Đán của người Việt. Theo tín ngưỡng dân gian và sách 'Ngọc Hạp ký', mỗi năm có một vị quan Hành khiển cùng quan Hành binh và Phán quan được Ngọc Hoàng cử xuống trần gian cai quản. Vào thời khắc giao thừa, các gia đình làm lễ để tiễn vị quan cũ về trời và nghênh đón vị quan mới, gọi là 'tống cựu nghênh tân'. Đây là phong tục phổ biến mang tính tham khảo; chi tiết có thể khác nhau tùy vùng miền và gia đình, không có một khuôn mẫu duy nhất 'đúng tuyệt đối'.

Theo quan niệm dân gian, vì sao lễ ngoài trời thường làm trước, lễ trong nhà làm sau? Lúc giao thừa, việc bàn giao giữa quan Hành khiển cũ và quan Hành khiển mới diễn ra rất gấp, quân đi quân về tấp nập trên không trung. Các vị không vào nhà được mà chỉ dừng lại nhận lễ, nên mâm lễ đón các vị thường được bày ngoài sân hoặc trước cửa. Xong lễ ngoài trời mới vào nhà làm lễ trong nhà.

Theo ghi chép trong 'Việt Nam phong tục' của Phan Kế Bính (1915), vào thời khắc chuyển từ đêm ba mươi sang mồng một, tại thành phố mỗi nhà đều đặt hương án giữa sân làm lễ cúng giao thừa, trong khi ở thôn quê thì dân các xóm tổ chức tế giao thừa tại điếm sở.. Theo sách ghi lại, dân gian tin rằng mỗi năm đều có một vị Hành khiển trông coi chuyện nhân gian; khi hết năm, vị thần này sẽ chuyển giao việc cho vị thần khác, vì thế người ta cúng tế nhằm tiễn thần cũ và rước thần mới..

Bảng so sánh mâm cúng giao thừa ngoài trời và trong nhà theo phong tục.

Cúng giao thừa vào thời điểm nào?

Theo nguồn VnExpress, lễ cúng giao thừa có thể tiến hành từ 23h ngày 30 Tết đến trước 1h ngày mùng 1. Năm nào tháng Chạp thiếu (chỉ có 29 ngày) thì cúng vào đêm 29 Tết. Thời điểm đẹp nhất là đúng giờ Tý (23h, 1h). Nên cúng ngoài trời trước để 'nghênh tân', sau đó vào nhà khấn gia tiên.

Chuẩn bị lễ vật cúng giao thừa gồm những gì?

Lễ vật cúng giao thừa có thể tận dụng các phẩm vật đã chuẩn bị cho ngày Tết, hoặc bày riêng một mâm lễ. Dưới đây là danh sách phổ biến (tùy điều kiện và vùng miền có thể gia giảm):

• Gà luộc (thường là gà trống, ngậm hoa hồng, phổ biến miền Bắc).
• Bánh chưng (miền Bắc) hoặc bánh tét (miền Trung, miền Nam).
• Xôi gấc đỏ (miền Bắc), giò chả (miền Bắc), giò bò (miền Trung).
• Các món mặn đặc trưng: thịt kho hột vịt, canh khổ qua (miền Nam); bát canh măng miến (miền Bắc); dưa món, chè kho (miền Trung).
• Mâm ngũ quả (tùy vùng, miền Nam thường là 'Cầu, Dừa, Đủ, Xài').
• Hoa tươi, trầu cau, rượu hoặc nước trà, gạo muối.
• Hương (nhang), nến/đèn dầu, vàng mã (tiền vàng, quần áo giấy).
• Bánh kẹo, mứt Tết.

Số lượng thường gặp cho mâm ngoài trời:

• Trầu cau: 3 lá trầu, 3 quả cau.
• Rượu trắng với 3 chén nhỏ.
• Ấm trà với 3 chén.
• 2 ngọn nến hoặc đèn dầu.
• Đĩa gạo và đĩa muối.
• Vàng mã gồm mũ, áo, tiền vàng dành cho các quan Hành khiển.
• Món chính có thể thay gà bằng thủ lợn hoặc xôi gấc.

Nhiều gia đình chỉ sắm một mâm chính, cúng ngoài trời trước rồi mang vào cúng trong nhà, thay vì làm hai mâm riêng.

Nếu cúng ngoài trời, mâm lễ cũng chuẩn bị tương tự như trong nhà.

Cách bày mâm cúng giao thừa như thế nào?

Bày mâm cúng ngoài trời gồm những gì?

• Đặt mâm lễ trên bàn hoặc chiếu sạch ở giữa sân, trước cửa chính, hướng ra phía đường.
• Sắp xếp gọn gàng: gà luộc để nguyên con (hoặc chặt), bánh chưng/bánh tét đặt bên cạnh, xôi, giò chả phía trước; hoa quả, bánh kẹo, trầu cau bày xung quanh.
• Đặt lọ hoa bên phải, bát hương (nếu có) hoặc nén hương ở giữa, đèn/nến hai bên.
• Rót một chén rượu hoặc trà, bày gạo muối nhỏ.
• Vàng mã để riêng một góc, sau khi cúng sẽ hóa (đốt).

Bày mâm cúng trong nhà như thế nào?

• Mâm cúng trong nhà bày trên bàn thờ gia tiên hoặc bàn riêng trước bàn thờ, gọn gàng, sạch sẽ.
• Thường đơn giản hơn mâm ngoài trời: có thể gồm hoa quả, bánh chưng, giò chả, xôi, gà luộc, trầu cau, rượu, vàng mã.
• Đèn/nến thắp hai bên, bát hương ở giữa, hoa cắm hai bên.

Trình tự cúng giao thừa ra sao?

Bước 1: Chuẩn bị trước giờ cúng

• Dọn dẹp nhà cửa, bàn thờ sạch sẽ.
• Chuẩn bị đầy đủ lễ vật, bày biện mâm cúng (ngoài trời và trong nhà).
• Chỉnh trang quần áo, giữ tâm thế thành kính.

Bước 2: Cúng ngoài trời (lễ nghênh quan Hành khiển mới)

• Đúng giờ Tý (23h đêm 30 hoặc 29 Tết), gia chủ ra sân, thắp đèn/nến, thắp hương.
• Nhiều nhà ra sân thắp nến, thắp hương trước thời khắc giao thừa khoảng 15 đến 20 phút, để khấn đúng lúc chuyển năm.
• Chắp tay cung kính hướng về mâm lễ và đọc văn khấn (bài khấn ngoài trời, nội dung tiễn quan cũ, đón quan mới, cầu bình an, tài lộc; có thể đọc theo bản in sẵn hoặc tự khấn bằng lời thành tâm).
• Khi hương cháy được khoảng 2/3, vái lạy 3 lần, đợi hương tàn rồi hóa vàng mã.

Bước 3: Cúng trong nhà (cáo yết gia tiên và Thổ Công)

• Sau khi hoàn tất lễ ngoài trời, gia chủ vào nhà, thắp hương trên bàn thờ gia tiên.
• Đọc văn khấn trong nhà: mời tổ tiên về ăn Tết, cầu phúc, cầu bình an cho gia đình. Lễ trong nhà còn khấn Thổ Công, vị thần cai quản đất đai trong nhà, cùng tổ tiên.
• Vái lạy 3 lần, chờ hương tàn rồi hóa vàng mã.

Bước 4: Hoàn tất

• Sau khi hương tàn, thu dọn mâm lễ, hóa vàng mã ở nơi an toàn (bát hương ngoài trời hoặc lò đốt chuyên dụng).
• Có thể hạ mâm cúng trong nhà để cả nhà cùng thụ lộc.

Bài văn khấn giao thừa gồm những ý chính nào?

Văn khấn giao thừa thường có bản riêng cho ngoài trời và trong nhà. Nội dung chính gồm:

• Phần mở đầu: 'Nam mô A Di Đà Phật' (3 lần), kính lạy chư Phật, Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần.
• Phần kính lễ: Xưng danh các vị thần cai quản năm cũ và năm mới (ví dụ năm Ất Tỵ: Ngô Vương Hành khiển, Thiên Hao Hành binh, Hứa Tào Phán quan; năm Bính Ngọ: Tần Vương Hành khiển, Thiên Mao Hành binh, Ngọc Tào Phán quan, theo nguồn VOV2).
• Phần bày tỏ: Nêu họ tên gia chủ, địa chỉ, lý do làm lễ, dâng lễ vật.
• Phần cầu nguyện: Xin quan mới ban tài tiếp lộc, phù hộ gia đình bình an, vạn sự tốt lành; mời tổ tiên về hưởng lễ.
• Phần kết: 'Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám', vái 3 lần.

Bạn có thể tìm bản văn khấn đầy đủ trên các sách văn khấn cổ truyền hoặc các trang báo uy tín. Nếu không thuộc, có thể đọc theo bản in, miễn là giữ được sự thành tâm.

Lưu ý an toàn và tâm linh khi cúng giao thừa

• An toàn cháy nổ: Khi thắp hương, nến, đèn dầu và đốt vàng mã, cần trông coi cẩn thận, đặt ở nơi tránh xa vật dễ cháy, có người lớn giám sát; sau khi đốt phải dập tắt hoàn toàn. Không đốt vàng mã trong nhà hoặc gần rèm, giấy. Khi hóa vàng, nên đốt trong nồi hoặc thùng kim loại, đặt ở chỗ thoáng mà không có gió lớn, và có người trông tới khi lửa tắt hẳn.
• Tâm thế: Trang phục chỉnh tề, thái độ nghiêm cẩn, lòng thành là quan trọng nhất.
• Khác biệt vùng miền: Mâm cúng có thể khác nhau, người miền Bắc chuộng gà luộc, bánh chưng; miền Trung thiên về bánh tét, dưa món; miền Nam có thịt kho, canh khổ qua. Gia đình có thể điều chỉnh theo điều kiện và phong tục địa phương.
• Năm thiếu: Nếu tháng Chạp thiếu (29 Tết), vẫn cúng đúng giờ Tý, không cúng sớm hơn.

Cúng giao thừa không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là dịp để gia đình sum vầy, gửi gắm ước vọng một năm mới an lành, may mắn.

Có cần làm hai mâm riêng cho ngoài trời và trong nhà không?

Không bắt buộc. Nhiều nhà chỉ sắm một mâm, cúng ngoài trời trước rồi mang vào cúng gia tiên và Thổ Công. Cách làm hai mâm riêng cũng phổ biến, nhất là khi gia đình muốn mâm trong nhà đầy đặn hơn hoặc có món riêng dâng tổ tiên. Tùy điều kiện và nếp nhà, miễn giữ được thứ tự ngoài trời trước, trong nhà sau và lòng thành kính.

Bài tổng quan chủ đề: Lễ Tết Việt Nam gồm những ngày nào trong năm?