Nguyễn Công Trứ
Nguyễn Công Trứ (1778-1858), tự là Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, biệt hiệu là Hi Văn, người làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Theo một số tài liệu, ông sinh ra ở Quỳnh Côi, Quỳnh Phụ (Thái Bình), đến năm 10 tuổi mới theo gia đình về quê cha ở Hà Tĩnh.
Sự nghiệp quan trường
Từ nhỏ, Nguyễn Công Trứ đã sống trong cảnh nghèo khó nhưng luôn nuôi ý tưởng giúp đời, lập công danh, sự nghiệp. Mãi đến năm 1819, khi đã 41 tuổi, ông mới thi đỗ Giải nguyên và được bổ làm quan. Ông làm quan dưới các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, nổi tiếng là thanh liêm, chính trực, tài trí hơn người.
Sự nghiệp làm quan của ông bắt đầu với chức Hành tẩu Sử quán rồi dần lên tới các chức thượng thư, tổng đốc vì những thành tích trong quân sự và kinh tế. Tuy nhiên, con đường quan lộ của ông nhiều thăng trầm, có lúc bị giáng liền ba bốn cấp, thậm chí có lần bị phạt đi làm binh ở miền ven biên giới Quảng Ngãi.
Năm 1847, ở tuổi 70, Nguyễn Công Trứ xin về hưu nhưng vua Thiệu Trị không cho. Đến năm 1848, dưới thời vua Tự Đức, ông mới được về hưu hẳn. Đến năm 1858, khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, tuy đã 80 tuổi, ông vẫn tha thiết xin vua Tự Đức được tòng quân đi đánh giặc nhưng không được chuẩn y.
Công cuộc khai hoang
Nguyễn Công Trứ nhận thấy nhu cầu bức thiết của dân nghèo là cần có ruộng đất để sinh nhai, đồng thời quan sát thấy nhiều nơi ruộng đất mênh mông lại hoang hóa, ông dâng sớ trình bày về việc cần vỡ ruộng hoang. Đầu năm 1828, vua Minh Mạng lệnh cho ông giữ chức Dinh điền sứ. Đến Tiền Châu (Nam Định), ông nhanh chóng bắt tay vào việc khai hoang. Tháng 10 năm đó, ông đã thành lập một huyện mới có tên là Tiền Hải thuộc phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định. Sau khi thành công, nhận thấy ở các huyện Yên Khánh, Yên Mô thuộc Ninh Bình còn nhiều đất hoang, ông xin đến đo đạc và đến tháng 3/1829, ông bắt đầu đặt huyện Kim Sơn.
Ngoài việc khai khẩn đất đai, Nguyễn Công Trứ còn có công làm yên những cuộc khởi nghĩa nông dân của Phan Bá Vành ở Nam Định, của Nùng Văn Vân ở Tuyên Quang. Ông chăm lo cho cuộc sống đói nghèo của nông dân, đề nghị đặt nhà học cho con em nhân dân, đặt xã thương ở các làng để quản lý thóc gạo.
Sự nghiệp thơ ca
Không chỉ là nhà quân sự, nhà khẩn hoang, Nguyễn Công Trứ còn là nhà thơ nổi bật trong nền văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ 19. Thơ ca của ông xoay quanh các chủ đề như chí nam nhi, cảnh nghèo và thế thái nhân tình hay triết lý hưởng lạc. Nổi tiếng bậc nhất trong các áng thơ ca của ông có thể kể đến "Bài ca ngất ngưởng" - tác phẩm được đưa vào chương trình Ngữ văn THPT, thể hiện cuộc đời làm quan thăng trầm và cái ngông của bậc dũng tướng.