Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là gì?
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, miền sông nước và miền rừng núi, hình thành trên nền tảng tín ngưỡng thờ nữ thần đã có từ xa xưa của người Việt. Nhân vật trung tâm của tín ngưỡng này là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, người được xem là một trong bốn vị thánh bất tử của người Việt theo thư tịch và huyền thoại.
Từ thế kỷ 16, việc thực hành tín ngưỡng này trở thành một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân. Sau một thời gian trầm lắng, tín ngưỡng phát triển trở lại từ đầu thập niên 90, với sự thực hành tự nguyện của các con nhang, đệ tử và người thực hành di sản, huy động và góp tiền hỗ trợ cho việc duy trì lễ hội và trùng tu di tích thờ Mẫu.
UNESCO công nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ vào năm nào?
UNESCO chính thức công nhận Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tại Phiên họp Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11, tổ chức tại thành phố Addis Ababa, Ethiopia, tối ngày 1/12/2016 theo giờ Việt Nam.
Theo Uỷ ban Liên Chính phủ, hồ sơ đề cử của Việt Nam đáp ứng các tiêu chí để đăng ký vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trong đó có tiêu chí góp phần quan trọng vào việc tạo ra sợi dây tinh thần liên kết các cộng đồng thực hành di sản. Từ góc độ xã hội, tính chất cởi mở của di sản đã thúc đẩy sự khoan dung giữa các sắc tộc và tôn giáo. Di sản được trao truyền lại từ thế kỷ thứ 16 thông qua việc thực hành, truyền dạy của thủ nhang, đồng đền và con nhang, đệ tử.
Tam phủ gồm những miền nào và ai cai quản?
Tam phủ trong tên gọi của tín ngưỡng chỉ ba miền: miền trời, miền rừng núi và miền sông nước. Mỗi miền do một vị Thánh Mẫu cai quản, tạo thành hệ thống điện thần có trật tự rõ ràng.
| Phủ | Miền cai quản | Vị thần tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thiên phủ | Miền trời | Mẫu Thượng Thiên (Liễu Hạnh) |
| Nhạc phủ | Miền rừng núi | Mẫu Thượng Ngàn |
| Thoải phủ | Miền sông nước | Mẫu Thoải |
Ngoài ba vị Thánh Mẫu chính, điện thần Tam phủ còn có các vị thần khác như Đức Thánh Trần, ông Hoàng Bơ, ông Hoàng Mười. Các Thánh Mẫu và các vị thần trong điện thần tam phủ có nguồn gốc không chỉ của người Kinh mà còn của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam như người Mường, Tày, Nùng, Dao. Điều này thể hiện sự giao lưu văn hóa, mối quan hệ bình đẳng, gắn bó mật thiết giữa các dân tộc ở Việt Nam.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ bao gồm những thành tố nào?
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ bao gồm các nghi lễ, sản vật cúng tiến, trang phục, đạo cụ, múa thiêng và âm nhạc. Trong đó, hát văn và lễ hội là những thành tố chính.
Giá trị cốt lõi của tín ngưỡng nằm ở nghi lễ chầu văn. Đây là sự tổng hợp nhiều hoạt động tín ngưỡng do cộng đồng sáng tạo và trực tiếp thực hành trong không gian thiêng nhằm ca ngợi công lao của các nhân vật lịch sử có công với nước, với dân. Nghi lễ chầu văn kết hợp chặt chẽ giữa âm nhạc và tín ngưỡng dân gian, quy định chặt chẽ từ làn điệu, lời ca, động tác múa, trang phục đến đạo cụ. Từ nghi lễ này đã sản sinh ra các giá hầu đồng và nghệ thuật hát văn.
Mỗi giá đồng có một bài hát kể về lai lịch, tính cách, công trạng của các vị Thánh hay các anh hùng dân tộc có công với đất nước, ví dụ bài hát "Đức Thánh Trần", "Mẫu Thượng Ngàn", ông Hoàng Bơ, ông Hoàng Mười. Thông qua ca từ của bài hát, nhiều người hiểu thêm về công lao của những vị anh hùng dân tộc.
Vì sao gọi tín ngưỡng thờ Mẫu là "bảo tàng sống"?
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được ví như một "bảo tàng sống" lưu giữ lịch sử, di sản và bản sắc văn hóa của người Việt. Cách gọi này xuất phát từ việc tín ngưỡng kết hợp một cách nghệ thuật các yếu tố văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa và diễn xướng dân gian trong lên đồng và lễ hội.
Qua thực hành tín ngưỡng, người Việt thể hiện quan niệm của mình về lịch sử, di sản văn hóa, vai trò của giới và bản sắc tộc người. Sức mạnh và ý nghĩa của tín ngưỡng nằm ở chỗ đáp ứng nhu cầu và khát vọng của đời sống thường nhật của con người: cầu tài, cầu lộc, cầu sức khỏe. Tín ngưỡng thờ nữ thần và Thánh Mẫu cũng đề cao giá trị, vai trò của người phụ nữ trong đời sống xã hội.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ phân bố ở những đâu?
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt phân bố ở nhiều địa phương: Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Thành phố Hồ Chí Minh. Trong đó, Nam Định được coi là trung tâm với gần 400 điểm thờ cúng Thánh Mẫu theo thông tin tại thời điểm UNESCO ghi danh.
Nam Định là nơi phát sinh, hội tụ và lan tỏa Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Theo số liệu cập nhật năm 2025, toàn tỉnh có hơn 350 di tích lịch sử, văn hóa thờ và phối thờ Mẫu. Riêng xã Kim Thái thuộc huyện Vụ Bản, nơi tương truyền Thánh Mẫu Liễu Hạnh giáng sinh, có hơn 20 di tích.
Lễ hội Phủ Dầy và việc bảo tồn di sản diễn ra như thế nào?
Lễ hội Phủ Dầy được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, nổi tiếng với nghi lễ chầu văn và hầu đồng, một nghi thức tín ngưỡng tiêu biểu của đạo Mẫu. Hằng năm, Lễ hội Phủ Dầy tổ chức Liên hoan nghệ thuật hát chầu văn tại phủ Tiên Hương và phủ Vân Cát với hàng trăm cung văn, nhạc công tham gia.
Tại Nam Định, bộ môn nghệ thuật hát chầu văn đang phát triển mạnh với hơn 500 người tham gia thực hành, gồm các thanh đồng, cung văn và nhạc công. Nhiều câu lạc bộ hát văn được duy trì hiệu quả như Đoàn nghệ thuật dân ca Hương Quê ở thành phố Nam Định, Câu lạc bộ hát văn làng Hành Thiện ở huyện Xuân Trường, Câu lạc bộ thơ ca và nghệ thuật truyền thống huyện Hải Hậu. Mỗi câu lạc bộ có từ 20 đến 50 thành viên gồm các nghệ nhân, nghệ sỹ hát văn.
Về phía bảo tàng, Bảo tàng tỉnh Nam Định đã sưu tầm và thu thập nhiều nguồn tài liệu, hiện vật. Đến năm 2025, bảo tàng có trên 350 hiện vật là trang phục, đạo cụ, nhạc cụ liên quan đến thực hành tín ngưỡng. Ngành giáo dục tỉnh Nam Định tổ chức các hoạt động ngoại khóa tại Bảo tàng tỉnh, trình diễn các di sản văn hóa phi vật thể như hát ca trù, hát văn, diễn xướng giá đồng để quảng bá di sản.
Những lo ngại và biến tướng nào cần phân biệt với di sản?
Sau 5 năm nhìn lại kể từ khi được UNESCO ghi danh, bức tranh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được đánh giá là "vui mừng xen lẫn nỗi lo". Cần phân biệt rõ hai phạm vi: phần di sản được ghi danh gồm nghi lễ, hát văn, lễ hội, trang phục, đạo cụ và tri thức truyền dạy của cộng đồng; và những hiện tượng phát sinh trong quá trình thương mại hóa tín ngưỡng.
| Phạm vi | Đặc điểm | Cách nhận diện |
|---|---|---|
| Di sản được ghi danh | Nghi lễ, hát văn, lễ hội, trang phục, đạo cụ, tri thức truyền dạy | Gắn với không gian thiêng, cộng đồng thực hành, quy định chặt chẽ về làn điệu và nghi thức |
| Biến tướng cần phân biệt | Thương mại hóa hầu đồng, lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi | Đặt nặng yếu tố tiền bạc, xa rời quy định nghi lễ, không gắn với cộng đồng |
Các cơ quan quản lý văn hóa và cộng đồng thực hành đều nhấn mạnh yêu cầu "không làm biến dạng giá trị di sản". Đây là nguyên tắc được nêu trong các hội thảo và liên hoan về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời là cơ sở để phân biệt giữa thực hành đúng truyền thống và các hiện tượng lệch chuẩn. Việc phân biệt này không nhằm phủ nhận sức sống của tín ngưỡng trong đời sống đương đại, mà nhằm bảo vệ chính giá trị cốt lõi làm nên sức sống lâu bền của đạo Mẫu.
Các phái và quan điểm có thống nhất về nguồn gốc tín ngưỡng không?
Giới nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất về nguồn gốc và trọng tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu. Có quan điểm nhấn mạnh nền tảng tín ngưỡng thờ nữ thần bản địa đã có từ xa xưa, xem đây là lớp gốc lâu đời nhất. Có quan điểm khác nhấn mạnh vai trò của Thánh Mẫu Liễu Hạnh và sự hình thành hệ thống Tam phủ gắn với bối cảnh lịch sử từ thế kỷ 16 trở đi. Một số nghiên cứu bổ sung góc nhìn về sự hỗn dung với Đạo giáo và Phật giáo.
Điểm được nhiều nguồn ghi nhận là tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là sự hỗn dung tôn giáo bản địa của người Việt và một số yếu tố của tôn giáo du nhập như Đạo giáo, Phật giáo. Hồ sơ UNESCO cũng ghi nhận sự kết hợp của Đạo giáo, Phật giáo và các tôn giáo khác trong di sản này. Bài viết này theo cách trình bày của hồ sơ UNESCO và các tài liệu chính thống của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tức xem tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ vừa kế thừa lớp tín ngưỡng thờ nữ thần bản địa, vừa định hình rõ nét với vai trò trung tâm của Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Ý nghĩa của di sản trong đời sống đương đại
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt không chỉ là một nét đẹp văn hóa tâm linh đặc sắc mà còn thể hiện truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Tín ngưỡng thể hiện lòng tôn kính đối với các bậc tổ tiên, đề cao lòng tự hào dân tộc và gắn kết cộng đồng.
Khi di sản được chia sẻ bởi các nhóm dân tộc khác nhau ở Việt Nam, việc thực hành tăng cường đối thoại và thúc đẩy tôn trọng đa dạng văn hóa, giúp sáng tạo và làm giàu vốn văn hóa. Di sản cũng trở thành một thành phần quan trọng của lễ hội, nơi các yếu tố nghệ thuật như trang phục, vũ đạo và âm nhạc đóng vai trò quan trọng. Đây là cơ sở để các địa phương như Nam Định xây dựng các tour, tuyến du lịch tâm linh, phát triển sản phẩm du lịch văn hóa truyền thống đặc trưng, song song với việc bảo tồn nguyên gốc các nghi lễ.
