Lễ hội Nhảy lửa - nghi thức shaman thiêng liêng của người Pà Thẻn

Lễ hội Nhảy lửa là gì?

Giữa không gian núi rừng Đông Bắc, khi màn đêm buông xuống, những đống lửa lớn được đốt lên, tiếng đàn “Pàn dơ” của thầy cúng vang lên như một nhịp cầu kết nối con người với thế giới thần linh. Giữa vòng người đứng xem, các chàng trai Pà Thẻn với đôi chân trần, đôi mắt sáng rực, lao mình vào đống than hồng đang bốc lửa. Họ nhảy múa, đạp lửa, tạo nên một vũ điệu vừa huyền bí, vừa ngoạn mục. Đó là Lễ hội Nhảy lửa, một nghi thức shaman độc đáo, linh thiêng và là niềm tự hào của cộng đồng người Pà Thẻn tại Việt Nam.

Lễ hội còn được gọi bằng những tên khác là lễ Cầu lửa, và trong tiếng Pà Thẻn là “Po dinh họn a tờ”. Đây là nghi lễ gắn với mùa vụ: người Pà Thẻn tổ chức lễ khi đã thu hoạch xong, thóc lúa đầy nhà, để tạ ơn thần linh và cầu cho năm mới được bình an.

Nguồn gốc và không gian văn hóa của người Pà Thẻn

Người Pà Thẻn là một trong những dân tộc rất ít người ở Việt Nam, sinh sống chủ yếu tại các xã vùng cao của tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang. Dù sống xen kẽ với nhiều cộng đồng dân tộc khác, người Pà Thẻn vẫn gìn giữ được những nét văn hóa truyền thống vô cùng đặc sắc, trong đó nổi bật nhất là Lễ hội Nhảy lửa. Xã Tân Trịnh (huyện Quang Bình cũ, tỉnh Tuyên Quang) được biết đến là nơi có cộng đồng người Pà Thẻn sinh sống đông đúc nhất cả nước với 815 hộ và hơn 4.310 nhân khẩu.

Trong đời sống tâm linh của người Pà Thẻn, thế giới xung quanh họ luôn có sự hiện diện của các vị thần che chở, đùm bọc cho con người vượt qua gian khó. Trong hệ thống các vị thần đó, thần lửa được coi là vị thần tối cao nhất. Ngọn lửa không chỉ sưởi ấm, xua đuổi thú dữ mà còn mang lại may mắn, xua đuổi tà khí cho gia đình và cộng đồng. Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong, một người am hiểu sâu sắc về văn hóa tín ngưỡng Pà Thẻn tại thôn My Bắc, xã Tân Trịnh, cho biết chính quan niệm về thần lửa là nền tảng để người Pà Thẻn tổ chức Lễ hội Nhảy lửa. Lễ hội là một minh chứng cho niềm tin rằng, khi được thần linh che chở, con người có thể vượt qua được sức mạnh hủy diệt của lửa.

Lễ hội Nhảy lửa được tổ chức khi nào và ở đâu?

Theo phong tục truyền thống, Lễ hội Nhảy lửa thường được tổ chức vào trung tuần tháng 10 âm lịch hằng năm. Tuy nhiên, không khí lễ hội và các hoạt động liên quan có thể kéo dài đến tận ngày 15 tháng Giêng năm sau, tạo nên một mùa lễ hội xuân kéo dài và đầy màu sắc. Lễ hội được tổ chức tại một khu đất rộng và bằng phẳng trong thôn, đủ không gian cho một đống lửa lớn ở giữa và chỗ đứng cho đông đảo người dân cùng du khách thập phương.

Những năm gần đây, nhận thấy giá trị văn hóa to lớn của lễ hội, chính quyền địa phương đã có những bước đi để nâng tầm quy mô. Năm 2025, lần đầu tiên Lễ hội Nhảy lửa được tổ chức với quy mô cấp tỉnh tại xã Tân Trịnh vào ngày 5/12 (tức 16/10 âm lịch). Việc nâng cấp này không chỉ nhằm tôn vinh di sản văn hóa độc đáo của dân tộc Pà Thẻn mà còn góp phần xây dựng một sản phẩm du lịch mới có sức lan tỏa lớn, thu hút du khách và khẳng định giá trị văn hóa riêng có của vùng đất Tuyên Quang.

Diễn biến chi tiết của nghi thức

Lễ hội Nhảy lửa là một tổng thể gồm nhiều nghi thức, được tiến hành một cách bài bản và trang nghiêm dưới sự chủ trì của thầy cúng, người được coi là trung gian kết nối giữa con người và thế giới thần linh.

Nghi lễ xin phép và cúng thần lửa

Trước khi bắt đầu phần nhảy lửa, thầy cúng sẽ thực hiện nghi lễ xin phép thổ công, thổ địa địa phương. Bài cúng xin phép này thường kéo dài khoảng 40 phút, với mục đích xin các vị thần cai quản đất đai cho phép cộng đồng được tổ chức nghi lễ tại khu vực đó. Sau khi được cho phép, thầy cúng tiếp tục thực hiện nghi lễ cúng thần lửa, kéo dài khoảng 30 phút. Trong không gian tĩnh mịch và huyền bí của đêm vùng cao, thầy cúng ngồi trên ghế, miệng đọc bài cúng, tay gõ nhịp đều đặn vào cây đàn “Pàn dơ”. Âm thanh của tiếng đàn vang lên như một nhịp cầu vô hình, dẫn dắt con người bước vào thế giới tâm linh, đồng thời là tín hiệu để đốt lên đống lửa lớn giữa sân, tạo thành một lớp than hồng rực rỡ.

Về đạo cụ và động tác, thầy cúng thường tay trái cầm que tre, tay phải cầm vòng bạc gõ lên đàn Pàn dơ. Củi được đốt từ nhiều giờ trước đó để tạo thành một lớp than hồng đủ dày. Ở xã Tân Bắc, nghệ nhân Sìn Văn Dương là một thầy cúng có tiếng, bên cạnh nghệ nhân Sìn Văn Phong ở thôn My Bắc, xã Tân Trịnh.

Màn trình diễn nhảy lửa

Khi lớp than đã đỏ rực, nghi thức chính của lễ hội bắt đầu. Khoảng 8 đến 10 thanh niên khỏe mạnh, được thầy cúng tuyển chọn từ trước, lần lượt ngồi lên chiếc ghế trước mặt thầy cúng. Họ tập trung tinh thần, lắng nghe tiếng đàn và lời cúng. Đến một lúc nào đó, khi cơ thể họ bắt đầu rung lên, một trạng thái xuất thần được cho là do thần linh nhập vào, họ bật dậy và lao thẳng vào đống than hồng đang bốc cháy. Những chàng trai nhảy múa ngay trên lớp than nóng bỏng, dùng chân trần đạp lửa làm than hồng bắn tung tóe trong tiếng reo hò, cổ vũ cuồng nhiệt của cộng đồng.

Trước khi vào lửa, từng người ngồi đối diện với thầy cúng để được làm nghi thức cuối cùng, sau đó mới lao vào đống than. Điều kỳ diệu và cũng là điểm hấp dẫn nhất của lễ hội chính là việc những người tham gia nhảy lửa bằng chân trần lại không hề bị bỏng. Anh Tạ Văn Khánh, hơn 20 tuổi, ở thôn Nà Tho, xã Tân Trịnh, người đã tham gia lễ hội từ năm 15 tuổi, chia sẻ: “Lần nào cũng vậy, khi ngồi trước thầy cúng, tôi thấy mình không còn sợ lửa và tự động nhảy vào. Sau khi nhảy lửa bằng chân trần, đôi chân đen nhẻm vì than nhưng tôi không bị bỏng, chỉ hơi mệt, nghỉ một chút là lại khỏe bình thường”. Lời chia sẻ của anh Khánh phần nào cho thấy trạng thái tâm lý đặc biệt của những người tham gia, những người tin rằng họ đang được thần linh che chở.

Ý nghĩa tâm linh và giá trị văn hóa của lễ hội là gì?

Lễ hội Nhảy lửa không chỉ là một màn trình diễn mạo hiểm mà còn mang trong mình những ý nghĩa tâm linh và văn hóa sâu sắc. Đây là dịp để cộng đồng người Pà Thẻn bày tỏ lòng thành kính với thần lửa, vị thần tối cao trong đời sống tín ngưỡng của họ. Nghi lễ này là sự cầu mong cho cộng đồng luôn khỏe mạnh, bình an và thịnh vượng. Hơn thế nữa, việc một người bình thường có thể nhảy vào lửa mà không bị bỏng được coi là bằng chứng sống động cho sự hiện hữu và che chở của các vị thần, từ đó củng cố niềm tin tôn giáo và sự gắn kết cộng đồng.

Không chỉ có ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn là một không gian văn hóa cộng đồng đặc biệt. Người Pà Thẻn từ già đến trẻ, trai hay gái đều mặc những bộ trang phục truyền thống sặc sỡ nhất của dân tộc mình để tham gia lễ hội. Bên cạnh phần lễ chính là nhảy lửa, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian phong phú khác như nghi lễ kéo chày, thi gói bánh sừng trâu, đan lồng gà đón dâu, dệt thổ cẩm, giã bánh giầy và các môn thể thao dân tộc. Không gian lễ hội còn có các hoạt động trưng bày vật dụng truyền thống, giới thiệu sản phẩm đặc trưng của địa phương, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và sống động.

Lễ hội Nhảy lửa trong dòng chảy phát triển du lịch và bảo tồn văn hóa

Với sự độc đáo và giá trị văn hóa đặc biệt, Lễ hội Nhảy lửa đã không còn chỉ là một nghi lễ nội bộ của cộng đồng người Pà Thẻn mà đã vươn mình trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn của tỉnh Tuyên Quang, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Sự quan tâm của du khách đã tạo ra cơ hội lớn để người Pà Thẻn quảng bá văn hóa dân tộc mình một cách rộng rãi hơn. Lễ hội cũng góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân thông qua việc bán các sản phẩm dệt thổ cẩm, hàng thủ công truyền thống. Nhờ vậy, nghề dệt vải của phụ nữ Pà Thẻn ở Tân Trịnh ngày càng phát triển, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ gia đình.

Tuy nhiên, việc đưa nghi lễ vào khai thác du lịch cũng đặt ra mặt trái đáng cân nhắc. Lễ được tái hiện thường xuyên hơn để phục vụ khách, và điều này làm nảy sinh câu hỏi về việc giữ tính thiêng của nghi lễ trước áp lực trình diễn. Cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa yếu tố tâm linh và tính giải trí, là thách thức đối với chính quyền địa phương và cộng đồng người Pà Thẻn.

Chính quyền địa phương cũng đã có những định hướng chiến lược rõ ràng trong việc phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa. Ông Hà Huy Trường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân Trịnh cho biết, Đảng bộ xã đã ban hành nghị quyết chuyên đề về du lịch với giải pháp phát triển bền vững, trong đó phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa độc đáo của đồng bào các dân tộc là mục tiêu chính. Lễ hội Nhảy lửa được xác định là điểm nhấn quan trọng để thực hiện mục tiêu đó. Tại Hà Giang, lễ hội cũng được tổ chức và công bố danh mục di sản văn hóa phi vật thể, cho thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số.

Vì sao nhảy lửa không bỏng theo góc nhìn khoa học?

Hiện tượng những người tham gia nhảy lửa không bị bỏng là một điều bí ẩn thu hút sự tò mò của khoa học. Dưới góc nhìn duy vật, có một số giả thuyết được đưa ra để lý giải hiện tượng này. Một giả thuyết cho rằng lớp than trên bề mặt có thể không giữ nhiệt độ cao bằng phần lõi bên trong do sự tiếp xúc với không khí lạnh hơn ở bên trên. Ngoài ra, tốc độ di chuyển rất nhanh của người nhảy giúp giảm thiểu thời gian tiếp xúc trực tiếp giữa lòng bàn chân và than hồng, hạn chế sự truyền nhiệt. Lớp da chai sạn ở lòng bàn chân của những người thường xuyên lao động và đi chân đất cũng có thể đóng vai trò như một lớp cách nhiệt tự nhiên. Tuy nhiên, những giả thuyết này chưa thể giải thích một cách đầy đủ và thuyết phục cho tất cả các trường hợp. Với người Pà Thẻn, họ không cần đến những lời giải thích khoa học, bởi với họ, đây chính là sự hiển linh của thần lửa, một phép màu thiêng liêng được tái hiện trong mỗi dịp lễ hội, khẳng định bản sắc văn hóa và đức tin mãnh liệt của cả một cộng đồng.

Bài tổng quan chủ đề: Lễ hội truyền thống Việt Nam có những loại nào?

Bảng tóm tắt các nghi thức và đặc điểm của Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn theo dữ kiện trong bài.