Enneagram là gì và nguồn gốc của nó
Enneagram là một hệ thống phân loại tính cách toàn diện có nguồn gốc từ Hy Lạp, trong đó "Ennea" là số 9 và "Gram" nghĩa là "bản vẽ đồ thị". Đây là một sơ đồ đường tròn 9 điểm tương ứng với 9 kiểu tính cách khác nhau, 9 điểm này cách đều nhau, tạo thành một hình tam giác và một hình lục giác bên trong. Đường tròn tượng trưng cho sự hài hòa thống nhất các mặt của bản chất con người, trong khi hai hình tam giác và lục giác đan xen thể hiện sự xung khắc giữa chúng.
Trên lý thuyết của Enneagram, bản chất bẩm sinh của con người được tổng hòa bởi cả 9 kiểu tính cách này. Tuy nhiên, theo thời gian, phụ thuộc vào môi trường giáo dục và những sự kiện, biến cố trải qua trong cuộc đời, mỗi chúng ta sẽ thiên dần về một kiểu tính cách cho đến khi trưởng thành. Enneagram cũng chỉ ra trong mỗi chúng ta vẫn tồn tại một số đặc điểm của 8 kiểu tính cách còn lại, có thể được bộc lộ tùy theo ngoại cảnh tác động và trạng thái tâm lý nhất định.
Cấu trúc sơ đồ Enneagram
Sơ đồ Enneagram không chỉ là một vòng tròn đơn giản với 9 điểm. Cấu trúc của nó bao gồm ba yếu tố chính:
- Vòng tròn ngoài: 9 điểm đánh số từ 1 đến 9, mỗi điểm đại diện cho một kiểu tính cách cơ bản. Các điểm này cách đều nhau trên vòng tròn.
- Hình tam giác bên trong: Kết nối các điểm 3, 6, 9. Đây là những điểm thuộc nhóm "trung tâm" (center), đại diện cho ba cách phản ứng khác nhau với thế giới: tư duy (6), cảm xúc (3), và bản năng (9).
- Hình lục giác: Kết nối các điểm 1-4-2-8-5-7-1. Đây là các đường "mũi tên" chỉ hướng phát triển và thoái lui của mỗi kiểu tính cách.
Các đường nối này không chỉ mang tính trang trí. Chúng thể hiện mối quan hệ động giữa các kiểu: khi một người phát triển hoặc căng thẳng, họ có xu hướng dịch chuyển sang kiểu tính cách khác theo hướng mũi tên. Ví dụ, kiểu 1 khi phát triển sẽ hướng về kiểu 7 (cởi mở, linh hoạt hơn), khi căng thẳng sẽ hướng về kiểu 4 (trầm cảm, thu mình).
Chín kiểu tính cách cơ bản
Mỗi kiểu trong Enneagram được định danh bằng số và thường đi kèm một tên gọi mô tả động lực cốt lõi:
- Kiểu 1: Người cầu toàn, nguyên tắc, muốn mọi thứ đúng đắn. Động lực: tránh sai lầm.
- Kiểu 2: Người giúp đỡ, quan tâm, muốn được yêu thương. Động lực: được cần đến.
- Kiểu 3: Người thành đạt, tham vọng, muốn được công nhận. Động lực: thành công và hình ảnh.
- Kiểu 4: Người cá tính, sáng tạo, muốn được hiểu là duy nhất. Động lực: bản sắc riêng.
- Kiểu 5: Người quan sát, hiểu biết, muốn tiết kiệm năng lượng. Động lực: hiểu biết và tự chủ.
- Kiểu 6: Người trung thành, cảnh giác, muốn an toàn. Động lực: được hỗ trợ và chắc chắn.
- Kiểu 7: Người nhiệt tình, đa dạng, muốn tránh đau khổ. Động lực: trải nghiệm mới.
- Kiểu 8: Người mạnh mẽ, bảo vệ, muốn kiểm soát. Động lực: tự chủ và không bị tổn thương.
- Kiểu 9: Người hòa giải, dễ chịu, muốn tránh xung đột. Động lực: hòa bình nội tại.
Các kiểu này không tồn tại độc lập. Mỗi người có một kiểu chính (core type), một kiểu cánh (wing) là kiểu liền kề, và các kiểu phát triển/thoái lui theo mũi tên. Ví dụ, một người kiểu 2 có cánh 1 sẽ khác với người kiểu 2 có cánh 3.
Enneagram vận hành như thế nào trong thực tế
Enneagram không chỉ mô tả tính cách bề mặt mà còn đi sâu vào động lực vô thức. Theo lý thuyết, mỗi kiểu tính cách hình thành từ một "nỗi sợ cơ bản" và một "ham muốn cơ bản". Ví dụ, kiểu 5 sợ bị choáng ngợp, thiếu năng lực, nên ham muốn hiểu biết và tự chủ. Kiểu 8 sợ bị kiểm soát, tổn thương, nên ham muốn quyền lực và tự chủ.
Khi trưởng thành, một người có thể học cách cân bằng nỗi sợ và ham muốn, từ đó phát triển lên các tầng cao hơn của kiểu mình. Khi căng thẳng, họ thoái lui về các hành vi kém lành mạnh hơn. Đây là điểm khác biệt lớn so với nhiều hệ thống phân loại tĩnh khác: Enneagram nhấn mạnh vào sự vận động và chuyển hóa.
Trong hướng nghiệp, Enneagram được dùng để giúp cá nhân xác định đặc điểm cá nhân, nghề nghiệp, sở thích, đam mê, điểm mạnh, điểm yếu, từ đó làm cơ sở cho việc lựa chọn nghề nghiệp phù hợp. Sách "Hướng nghiệp cùng Enneagram" của Don Richard Riso và Russ Hudson đã được mua bản quyền phát hành tại Việt Nam, được tiến sĩ Lê Thẩm Dương thẩm định. Theo tiến sĩ Lê Thẩm Dương, cuốn sách thích hợp với mọi lứa tuổi, giúp bạn đọc thấu hiểu người khác để xây dựng các mối quan hệ hiệu quả, lập mục tiêu, hoạch định cuộc đời, và vượt qua những khuôn mẫu cũ.
MBTI là gì và cách nó phân loại
MBTI (Myers-Briggs Type Indicator) là một phương pháp trắc nghiệm tính cách dựa trên các câu hỏi để phân tích tính cách con người, chỉ ra cách con người nhận thức thế giới xung quanh, đặc biệt nhấn mạnh vào sự khác biệt về mặt tự nhiên của từng người. MBTI gồm 4 cặp cá tính đối lập:
- Extraversion (hướng ngoại) đối lập Introversion (hướng nội)
- iNtuition (trực giác) đối lập Sensing (cảm giác)
- Thinking (lý trí) đối lập Feeling (cảm xúc)
- Judging (nguyên tắc) đối lập Perceiving (linh hoạt)
Thông qua khoảng 50 câu hỏi, người trả lời xác định 4 chữ cái đại diện cho xu hướng cá tính cụ thể, ví dụ INTJ, ENFP. Kết quả này giúp đánh giá mức độ phù hợp của cá tính với công việc và môi trường làm việc. MBTI được sử dụng rộng rãi trong hướng nghiệp, cùng với trắc nghiệm Holland về sở thích nghề nghiệp.
Enneagram khác MBTI ở những điểm nào
Cả hai hệ thống đều là công cụ phân loại tính cách, nhưng khác nhau về triết lý nền tảng và cách vận hành:
1. Cấu trúc phân loại
- MBTI phân loại theo 4 cặp nhị phân, tạo ra 16 nhóm tính cách. Mỗi nhóm là sự kết hợp của 4 chữ cái.
- Enneagram phân loại theo 9 kiểu cơ bản, nhưng mỗi kiểu lại có nhiều biến thể (cánh, mức độ phát triển, các kiểu mũi tên), tạo ra sự đa dạng phức tạp hơn.
2. Trọng tâm phân tích
- MBTI tập trung vào cách nhận thức và ra quyết định: bạn thiên về hướng ngoại hay hướng nội, trực giác hay cảm giác, lý trí hay cảm xúc, nguyên tắc hay linh hoạt.
- Enneagram tập trung vào động lực vô thức: nỗi sợ cơ bản và ham muốn cơ bản thúc đẩy hành vi. Nó không chỉ mô tả bạn làm gì mà còn giải thích tại sao bạn làm vậy.
3. Tính động và chuyển hóa
- MBTI thường được xem là tương đối ổn định, ít thay đổi theo thời gian (dù vẫn có thể thay đổi).
- Enneagram nhấn mạnh vào sự chuyển hóa: mỗi kiểu có hướng phát triển và thoái lui, phụ thuộc vào mức độ trưởng thành và tình trạng tâm lý. Đây là điểm khác biệt cốt lõi.
4. Mục đích sử dụng
- MBTI thường được dùng trong môi trường công việc, hướng nghiệp, xây dựng nhóm.
- Enneagram được dùng nhiều trong phát triển bản thân, tâm lý học chiều sâu, và hướng nghiệp dựa trên động lực cá nhân.
5. Cách tiếp cận nỗi sợ và ham muốn
- MBTI ít đề cập trực tiếp đến nỗi sợ và ham muốn vô thức.
- Enneagram đặt nỗi sợ và ham muốn làm trung tâm của mỗi kiểu. Ví dụ, kiểu 1 sợ sai lầm, kiểu 7 sợ đau khổ.
Những lưu ý khi sử dụng Enneagram và MBTI
Cả Enneagram và MBTI đều là công cụ tham khảo, không phải chẩn đoán tâm lý hay dự báo tuyệt đối về tài chính, sức khỏe, vận mệnh. Kết quả trắc nghiệm có thể thay đổi tùy theo trạng thái tâm lý tại thời điểm làm bài, và không nên được dùng để dán nhãn bản thân hay người khác một cách cứng nhắc.
Điểm mạnh của Enneagram nằm ở chiều sâu động lực và khả năng gợi mở phát triển cá nhân. Điểm mạnh của MBTI nằm ở tính hệ thống rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng trong môi trường làm việc. Việc kết hợp cả hai có thể mang lại cái nhìn đa chiều hơn về bản thân, nhưng cần tránh biến chúng thành công cụ phân biệt đối xử hay định kiến.
Trong bối cảnh hướng nghiệp cho học sinh, các công cụ như trắc nghiệm Holland và MBTI đã được tích hợp vào các nền tảng miễn phí, giúp học sinh THPT thấu hiểu bản thân để phát triển sự nghiệp tương lai theo đúng hướng. Enneagram, với chiều sâu về động lực, có thể là bổ sung hữu ích cho những ai muốn hiểu rõ hơn về nguồn gốc hành vi của mình.
Tổng kết
Enneagram là một hệ thống phân loại tính cách gồm 9 kiểu, có nguồn gốc từ Hy Lạp, nhấn mạnh vào động lực vô thức, nỗi sợ và ham muốn cơ bản, cùng sự chuyển hóa theo mức độ trưởng thành. MBTI phân loại theo 4 cặp đối lập, tạo ra 16 nhóm tính cách, tập trung vào cách nhận thức và ra quyết định. Cả hai đều là công cụ tham khảo hữu ích trong hướng nghiệp và phát triển bản thân, nhưng không nên được sử dụng như chẩn đoán tuyệt đối hay dự báo vận mệnh. Hiểu rõ sự khác biệt giữa chúng giúp người dùng chọn đúng công cụ cho mục đích của mình.
