So sánh tục cúng ông Công ông Táo giữa các vùng miền

Giới thiệu chung

Lễ cúng ông Công, ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp được coi là một trong những nghi lễ quan trọng mở đầu cho dịp Tết Nguyên đán của người Việt. Theo truyền thuyết, vào ngày này, các Táo sẽ cưỡi cá chép lên trời để báo cáo với Ngọc Hoàng về mọi việc đã xảy ra trong năm của gia chủ. Dù cùng chung một ý nghĩa tâm linh, phong tục cúng lễ lại có những nét đặc trưng riêng ở từng vùng miền, thể hiện sự đa dạng văn hóa nhưng đều toát lên tấm lòng thành kính của gia chủ.

Tục cúng ông Công ông Táo miền Bắc có gì đặc biệt?

Người miền Bắc thường cúng ông Công ông Táo khá sớm. Các gia đình phần lớn chuẩn bị mâm cỗ làm lễ từ khoảng ngày 20 tháng Chạp và muộn nhất là trước trưa ngày 23 tháng Chạp. Lý do là bởi dân gian quan niệm sau 12 giờ trưa ngày 23, các Táo đã lên chầu trời nên không còn ở dương gian để nhận lễ.

Lễ vật cúng của người miền Bắc thường có ba bộ mã, trong đó hai bộ dành cho Táo ông (mũ có hai cánh chuồn) và một bộ cho Táo bà (mũ không có cánh chuồn). Mâm cỗ gồm các món ăn truyền thống như xôi, gà, giò, chả, canh măng, nem. Ở nhiều địa phương còn cúng xôi chè, thường là chè bà cốt nấu từ nếp cái, xôi vò, đường nâu và gừng.

Điểm đặc trưng nhất của miền Bắc là hầu hết các gia đình dùng cá chép để làm lễ vật. Cá chép có thể là cá sống hoặc cá giấy. Cá chép sống được đặt cạnh mâm lễ và sau khi cúng xong sẽ được đem phóng sinh ra ao hồ, sông suối với ý niệm cá chép hóa rồng, làm phương tiện đưa các Táo về thiên đình. Việc phóng sinh còn thể hiện tấm lòng nhân hậu của gia chủ.

Miền Trung cúng ông Công ông Táo khác gì miền Bắc?

Phong tục cúng ông Công ông Táo ở miền Trung được nhận xét là cầu kỳ nhất trong ba miền. Lễ tiễn Táo Quân thường được thực hiện vào đúng ngày 23 tháng Chạp. Trước đó, gia chủ sẽ thay cát mới trong bát hương và lau dọn bàn thờ ông Táo sạch sẽ.

Thay vì cúng cá chép như miền Bắc, người miền Trung thường cúng một con ngựa bằng giấy có đủ bộ yên cương. Trong mâm cỗ cúng bắt buộc phải có cá thu hoặc cá ngừ, hoa tươi, trái cây. Đặc biệt, họ đặt cạnh nhau bộ tượng Táo quân cũ và bộ tượng Táo quân mới. Tượng ông Công ông Táo ở đây thường được làm bằng đất nung.

Một số vùng như Huế và Hội An còn có tục dựng cây nêu trước nhà hoặc sân đình vào sáng ngày 23 tháng Chạp để xua đuổi ma quỷ khi các ông Táo vắng mặt, và làm lễ hạ cây nêu vào mùng 7 tháng Giêng. Sau khi cúng xong, tượng ba ông Táo cũ được hạ xuống và tượng mới được rước lên bàn thờ. Tượng cũ sẽ được đặt cạnh các am miếu đầu xóm hoặc dưới gốc cây cổ thụ.

Miền Nam cúng ông Công ông Táo như thế nào?

Theo phong tục xưa của người miền Nam, lễ cúng Táo quân được thực hiện vào buổi đêm, trong khoảng từ 20 giờ đến 23 giờ ngày 23 tháng Chạp. Người miền Nam quan niệm nên cúng vào cuối ngày, khi cả gia đình đã dùng xong bữa tối, không còn phải dùng bếp núc để nấu nướng, tránh phiền đến các Táo. Ngày nay, do sự giao thoa văn hóa, nhiều nhà đã làm lễ từ sáng sớm tại khu vực đặt bếp nấu.

Mâm cỗ cúng của người miền Nam ngoài các món mặn như nem, giò, bánh chưng, hành muối, gà luộc còn có thêm chén chè trôi nước, đĩa kẹo làm từ mè đen và đậu phộng. Điểm khác biệt nổi bật nhất là lễ vật bộ vàng mã 'cò bay, ngựa chạy'.

Bộ vàng mã này gồm những tấm giấy in hình con ngựa đang phi nước đại và con cò với đôi cánh dang rộng, không có khung tre. Bộ lễ vật gồm hai phần: một phần dùng trong lễ tiễn và một phần dùng trong lễ rước ông Táo trở về vào ngày 30 Tết. Theo sách "Đặc khảo về Tín ngưỡng thờ Gia thần", người Nam Bộ quan niệm ngựa chở ông Táo đi đường bộ, còn cò chở ông Táo bay về trời. Tục dùng ngựa và cò bắt nguồn từ nghi thức "xá mã, xá hạc" của Đạo giáo và Phật giáo.

Bảng so sánh tóm tắt

Tổng kết

Sự khác biệt trong tục cúng ông Công ông Táo giữa ba miền không chỉ phản ánh đời sống văn hóa vật chất mà còn cho thấy chiều sâu tín ngưỡng đặc trưng của từng vùng đất. Dù lễ vật hay thời điểm có khác nhau, tất cả đều thể hiện mong ước chung về một năm mới an lành, may mắn và sự thành kính đối với các vị thần cai quản gia đình.