Lễ hội Katê và vai trò không thể thiếu của người Raglai

Lễ hội Katê là gì?

Lễ hội Katê là hình thức sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc nhất của đồng bào Chăm theo đạo Bà La Môn tại Ninh Thuận. Đây không chỉ là dịp để người Chăm tưởng nhớ, bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần, các vị anh hùng dân tộc đã có công dạy dân chúng biết dệt thổ cẩm, làm đồ gốm, trồng lúa, mà còn là thời khắc thiêng liêng để cộng đồng cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, no ấm và hạnh phúc. Lễ hội được tổ chức trên một không gian rộng lớn, từ các đền, tháp cổ kính đến từng làng xã và mỗi gia đình người Chăm, cuốn hút mọi thành viên trong cộng đồng ở mọi lứa tuổi tham gia.

Hàng năm, Lễ hội Katê diễn ra vào tháng 7 theo lịch Chăm, tức khoảng tháng 10 dương lịch. Đây được xem là ngày Tết cổ truyền, là dịp để người Chăm tưởng nhớ về nguồn cội, về các vị thần linh và tổ tiên đã khuất. Không gian lễ hội trải dài từ các di tích tháp Chăm như Pô Klong Garai, Pô Rôme đến các ngôi làng và mái ấm gia đình, tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Bảng so sánh các nghi lễ chính trong Lễ hội Katê theo trình tự, địa điểm và người thực hiện.

Vai trò của người Raglai trong Lễ hội Katê đặc biệt như thế nào?

Điểm độc đáo nhất, tạo nên bản sắc riêng cho Lễ hội Katê ở Ninh Thuận chính là mối quan hệ mật thiết, không thể tách rời giữa người Chăm và người Raglai. Theo đó, người Raglai ở vùng núi cao xã Phước Hà, huyện Thuận Nam (trước 7/2025) là những người được giao trọng trách cất giữ y trang (trang phục) của Nữ thần Pô Nưgar (còn gọi là Thần Mẹ xứ sở).

Nghi thức rước y trang Nữ thần Pô Nưgar diễn ra ra sao?

Trước khi Lễ hội Katê chính thức diễn ra một ngày, nghi thức rước y trang được bắt đầu. Đoàn người Raglai từ trên núi cao mang y trang của Nữ thần xuống làng Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước (trước 7/2025) để trao lại cho đồng bào Chăm theo đúng nghi thức truyền thống. Trước khi rước y trang lên tháp, đoàn người Raglai tập trung đông đủ, ông Camanei (ông từ giữ đền) sẽ dâng cúng lễ vật gồm trứng, rượu, trầu cau và xin phép thần linh được rước y trang về tháp làm lễ.

Khoảng buổi trưa cùng ngày, người Chăm ở làng Hữu Đức tổ chức lễ đón y trang do người Raglai chuyển lại. Y trang của Nữ thần Pô Nưgar sau đó được đặt vào một ngôi đền gần tháp trước khi thực hiện các nghi lễ quan trọng khác. Hành động trao trả y trang này không chỉ là một thủ tục, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết, tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau giữa hai cộng đồng dân tộc đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Ý nghĩa của sự phối hợp giữa người Chăm và người Raglai là gì?

Sự tham gia của người Raglai trong Lễ hội Katê không chỉ dừng lại ở việc cất giữ và rước y trang. Nó phản ánh một mối quan hệ văn hóa, lịch sử lâu đời, gắn bó mật thiết giữa người Chăm ở đồng bằng và người Raglai ở miền núi. Sự phân công vai trò này cho thấy một cộng đồng các dân tộc cùng chung sống, cùng bảo vệ và vun đắp những giá trị văn hóa chung. Người Raglai không chỉ là khách mời mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong việc duy trì và bảo tồn nghi lễ thiêng liêng này, góp phần tạo nên một không gian văn hóa Katê thống nhất và đầy đủ ý nghĩa.

Trình tự diễn ra các nghi lễ chính

Lễ hội Katê diễn ra theo một trình tự truyền thống chặt chẽ, được gìn giữ từ xa xưa, bao gồm các nghi lễ quan trọng tại đền tháp và các hoạt động tại làng xã.

Lễ mở cửa tháp là gì?

Sau khi y trang của Nữ thần Pô Nưgar được đưa về đền, nghi thức Lễ mở cửa tháp được tiến hành do một vị cả sư và ông từ trông coi tháp điều hành. Lễ vật dâng cúng bao gồm rượu, trứng, trầu cau và nước tắm thần có pha trầm hương. Trong không khí trang nghiêm, vị cả sư đọc những câu thơ trong kinh hành lễ, thể hiện sự thành kính của con cháu đối với thần linh. Ông từ cầm lọ nước tắm thần tạt lên tượng phù điêu Thần Siva trên vòm cửa chính của tháp.

Tiếp đó, thầy kéo đàn Kanhi (giống đàn nhị của người Việt) và bà bóng tiến đến trước cửa tháp chính, ngồi bên tượng bò thần Nađin để hát lễ xin mở cửa tháp. Sau lời hát xin phép, bà bóng và ông từ bắt đầu mở cửa tháp trong khói hương trầm nghi ngút trước sự chăm chú, thành kính của toàn thể người dân tham dự.

Lễ tắm tượng thần và mặc y phục diễn ra như thế nào?

Lễ tắm tượng thần là một thủ tục linh thiêng, được diễn ra bên trong tháp do ông cả sư, thầy cò ke, bà bóng, ông từ và một số tín đồ nhiệt thành thực hiện. Sau khi đọc các đoạn kinh hành lễ, ông từ cầm lọ nước tắm vẩy lên pho tượng đá, mọi người có mặt cùng tham gia tắm cho thần. Trong lúc này, những tín đồ nhiệt thành thường lấy nước trên thân tượng thần bôi lên đầu, lên thân thể mình với mong ước cầu tài lộc, sức khỏe và may mắn.

Sau khi tắm cho tượng thần xong, nghi thức quan trọng tiếp theo là Lễ mặc y phục cho tượng thần. Tượng thần được khoác lên mình bộ xiêm bào lộng lẫy, sặc sỡ nhất, đánh dấu sự hoàn tất của các nghi lễ thanh tẩy và chuẩn bị cho Đại lễ chính thức.

Đại lễ tại tháp Pô Klong Garai có gì đặc biệt?

Đại lễ của Lễ hội Katê chính thức được tổ chức tại Tháp Pô Klong Garai ở phường Đô Vinh, TP. Phan Rang - Tháp Chàm. Khi tượng thần đã mặc trên mình bộ xiêm bào lộng lẫy, các lễ vật dâng cúng được bày trước bệ thờ. Phía ngoài chung quanh tháp, hàng nghìn đồng bào Chăm tề tựu cùng nhau dâng nhiều sản vật quý được làm và thu hoạch trong năm cũ lên các vị thần. Thầy cả sư đọc kinh cầu nguyện, xin các vị thần về hưởng lễ và phù hộ độ trì cho con cháu làm ăn phát đạt trong năm mới.

Phần hội và các hoạt động cộng đồng

Kết thúc Đại lễ bên trong tháp Pô Klong Garai, bên ngoài bắt đầu phần mở hội sôi động. Những điệu trống Ginăng, kèn Saranai đồng loạt vang lên, giữ nhịp cho các cô gái Chăm trong những vũ điệu cuồng nhiệt, say sưa và hấp dẫn. Không khí vui nhộn kéo dài liên tục cho đến khi mặt trời khuất sau các dãy núi, tạo nên một bức tranh lễ hội đầy màu sắc và năng lượng.

Lễ hội Katê tại các làng Chăm diễn ra như thế nào?

Lễ hội Katê ở các làng Chăm tại Ninh Thuận thường diễn ra một hoặc vài ngày sau khi kết thúc lễ hội ở các tháp. Nếu lễ hội tại tháp nặng về phần lễ, thì lễ hội tại làng lại nghiêng hẳn về phần hội. Trước ngày hành lễ, dân làng quét dọn đền miếu, chuẩn bị sân khấu, bãi chơi để tổ chức các hội thi như dệt thổ cẩm Chăm, thi đội nước, kéo co. Những năm gần đây, các hoạt động thể thao hiện đại như bóng đá, bóng chuyền cũng được tổ chức cho thanh niên, làm cho không khí ngày hội thêm phần sôi nổi và hấp dẫn.

Trong ngày hội Katê làng, sau khi chuẩn bị xong lễ vật, buổi sáng mọi người làm lễ cúng Katê ở Nhà Làng để cầu mong thần phù hộ cho dân làng bình an, khỏe mạnh và làm ăn phát đạt. Chủ lễ là chủ làng hoặc già làng có uy tín, tinh thông phong tục tập quán. Sau khi kết thúc phần lễ, các hoạt động phần hội diễn ra vô cùng sôi nổi và náo nhiệt.

Lễ Katê gia đình là gì?

Khi Lễ Katê làng kết thúc, Lễ Katê gia đình mới bắt đầu. Tùy theo điều kiện kinh tế, mỗi gia đình mua sắm các thứ để vui đón ngày Tết như Tết Nguyên đán của dân tộc Kinh. Khi cúng lễ ở mỗi nhà, mọi người trong gia đình phải có mặt đầy đủ để cầu mong tổ tiên, thần linh phù hộ cho con cháu làm ăn phát đạt, tránh được rủi ro, gặp nhiều may mắn. Đây cũng là dịp để ông bà, cha mẹ giáo dục con cháu nhớ ơn công lao sinh thành, giáo dưỡng của ông bà, tổ tiên. Sau khi cúng lễ xong, các gia đình đi thăm viếng người thân, bạn bè và chúc nhau một năm mới tốt lành.

Giá trị văn hóa và sự giao thoa tín ngưỡng của Lễ hội Katê là gì?

Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, cộng đồng người Chăm ở Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn hóa Ấn Độ, nhưng Lễ hội Katê lại biểu hiện một lối đi riêng, một thái độ tiếp thu văn hóa gắn với truyền thống văn hóa bản địa. Mặc dù trong tâm thức vẫn thờ cúng Thần Siva, nhưng cộng đồng người Chăm còn coi trọng, tôn thờ những vị anh hùng dân tộc, kết hợp hài hòa giữa cái xưa và cái nay, cái quá khứ và cái hiện tại. Chính vì vậy, các ngọn tháp Chăm, nơi hành lễ Katê đều gắn liền với tên của những vị có nhiều công lao với thần dân, được mọi người phong thành Thần như tháp Pô Klong Garai, Pô Rôme, Pô Nưgar.

Lễ hội Katê được xem là nơi hội tụ những tinh hoa văn hóa, sinh hoạt, tập tục, tín ngưỡng, kỹ thuật, mỹ thuật của người Chăm. Tất cả được thể hiện thông qua các đồ cúng tế, y phục, nhạc cụ, những bản thánh ca ca ngợi các vị tiên hiền có công với dân với nước, ca ngợi công việc đồng áng, mùa màng. Lễ hội còn là dịp để các chàng trai, cô gái Chăm phô diễn trước công chúng những điệu nhảy, bài ca, điệu kèn mang một phong cách độc đáo, riêng có của dân tộc mình. Âm thanh dìu dặt của kèn Saranai và nhịp thôi thúc của trống Ginăng đưa những người dự lễ lên đỉnh cao của sự thăng hoa, hòa vào điệu múa của các thiếu nữ Chăm như bay khắp cõi trời mơ.

Sự góp mặt của người Raglai trong vai trò then chốt của nghi thức rước y trang chính là minh chứng rõ nét nhất cho sự giao thoa, cộng cảm văn hóa giữa các dân tộc anh em trên cùng một mảnh đất. Điều này không chỉ làm giàu thêm cho bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo nên một bức tranh văn hóa Việt Nam đa dạng và thống nhất. Lễ hội Katê chính là giây phút thiêng liêng để con cháu đánh thức các tháp Chăm cổ kính bừng dậy, tỏa ra trăm sắc, ngàn hương, góp phần làm phong phú thêm cho vườn hoa văn hóa đặc sắc của các dân tộc Việt Nam.

Bài tổng quan chủ đề: Lễ hội truyền thống Việt Nam có những loại nào?