Tết Hàn Thực là gì?
Tết Hàn Thực diễn ra vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. "Hàn thực" theo nghĩa Hán Việt là "thức ăn lạnh", tên gọi phản ánh đúng bản chất nguyên thủy của ngày lễ này: một ngày kiêng đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội đã chuẩn bị sẵn từ trước. Ở Việt Nam, Tết Hàn Thực được biết đến rộng rãi hơn với tên dân dã "Tết bánh trôi bánh chay", gắn liền với hai món ăn đặc trưng không thể thiếu trong ngày này.
Nguồn gốc Tết Hàn Thực từ sự tích Giới Tử Thôi
Tết Hàn Thực có nguồn gốc từ một điển tích lịch sử Trung Hoa thời Xuân Thu, kể về mối quan hệ giữa vua Tấn Văn Công nước Tấn và hiền sĩ Giới Tử Thôi. Tương truyền, khi còn lưu vong gian khổ trước khi lên ngôi, Tấn Văn Công từng được Giới Tử Thôi hết lòng phò tá; có lần lương thực cạn kiệt giữa đường lánh nạn, Giới Tử Thôi đã lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu dâng vua ăn để giữ mạng sống. Sau khi lên ngôi, vua Tấn ban thưởng cho các công thần nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Không màng danh lợi, Giới Tử Thôi đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Khi vua nhớ ra, sai người tìm nhưng Giới Tử Thôi không chịu ra, vua bèn ra lệnh đốt rừng để ép ông xuất hiện, không ngờ Giới Tử Thôi cùng mẹ thà chịu chết cháy chứ nhất quyết không rời núi.
Quá đau xót và hối hận, vua Tấn Văn Công hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa trong ba ngày, từ mùng 3 đến mùng 5 tháng 3 âm lịch, chỉ được ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn, để tưởng nhớ lòng trung nghĩa của Giới Tử Thôi. Từ đó, tục Hàn Thực ra đời và lan rộng trong văn hóa Á Đông.
Tết Hàn Thực ở Việt Nam có gì khác?
Khi du nhập vào Việt Nam qua quá trình giao lưu văn hóa lâu đời, Tết Hàn Thực đã trải qua một quá trình bản địa hóa đáng chú ý. Người Việt không giữ nguyên tục kiêng lửa suốt ba ngày như điển tích gốc, mà chỉ còn giữ lại ngày mùng 3 tháng 3 làm dịp lễ, với trọng tâm hoàn toàn khác: thay vì tưởng niệm một nhân vật lịch sử Trung Hoa, người Việt biến ngày này thành dịp làm bánh trôi, bánh chay dâng cúng ông bà tổ tiên, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" quen thuộc trong văn hóa dân tộc. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian nhận định đây là một ví dụ tiêu biểu cho cách người Việt tiếp nhận một yếu tố ngoại lai rồi cải biến, thổi vào đó tinh thần và ý nghĩa hoàn toàn bản địa, phù hợp với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vốn có từ trước.
Bánh trôi, bánh chay có ý nghĩa gì?
Bánh trôi là loại bánh nhỏ, tròn, làm từ bột nếp trắng, nhân đường phên (mật mía cô đặc), khi luộc chín nổi lên mặt nước nên có tên gọi này; bánh chay có kích thước lớn hơn, nhân đậu xanh, thường được chan thêm nước đường gừng hoặc nước cốt dừa. Hình dáng tròn trịa của cả hai loại bánh mang ý nghĩa tượng trưng cho sự viên mãn, tròn đầy, đồng thời thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ của người phụ nữ Việt trong bếp núc.
Hình ảnh bánh trôi nước còn đi vào văn học Việt Nam qua bài thơ nổi tiếng "Bánh trôi nước" của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, trong đó chiếc bánh trôi trở thành ẩn dụ sâu sắc cho thân phận và phẩm giá người phụ nữ Việt Nam thời phong kiến, "Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non". Điều này cho thấy bánh trôi, bánh chay không chỉ đơn thuần là món ăn ngày lễ mà đã trở thành một biểu tượng văn hóa giàu ý nghĩa trong đời sống tinh thần người Việt.
Tết Hàn Thực trong đời sống hôm nay
Ngày nay, vào mỗi dịp mùng 3 tháng 3 âm lịch, nhiều gia đình Việt, đặc biệt ở miền Bắc, vẫn giữ thói quen tự tay nặn bánh trôi, bánh chay để dâng cúng gia tiên và cùng nhau thưởng thức. Đây cũng là dịp các bà, các mẹ truyền dạy cho con cháu cách làm bánh truyền thống, qua đó gìn giữ một nét đẹp văn hóa ẩm thực đã tồn tại qua nhiều thế hệ, đồng thời nhắc nhở thế hệ trẻ về đạo lý biết ơn nguồn cội.
