TL;DR: Tết Đoan Ngọ diễn ra vào giờ Ngọ ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, thời điểm dương khí thịnh nhất trong năm theo quan niệm dân gian; dân gian còn gọi là tết giết sâu bọ. Người Việt có tục ăn rượu nếp, hoa quả chua vào sáng sớm để "giết sâu bọ" trong cơ thể, nhuộm móng tay móng chân cho trẻ bằng lá móng, hái lá thuốc vào giờ Ngọ, đồng thời cúng tổ tiên cầu mùa màng tươi tốt, sức khỏe an lành.
Tết Đoan Ngọ là gì?
Tết Đoan Ngọ, dân gian còn gọi thân thuộc là "Tết giết sâu bọ", diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Chữ "Đoan" nghĩa là mở đầu, "Ngọ" chỉ giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều), thời điểm mặt trời đứng bóng, dương khí trong trời đất được cho là thịnh nhất trong năm. Đây là một trong những tết cổ truyền lâu đời và phổ biến khắp các vùng miền Việt Nam, từ đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ đến Nam Bộ, dù cách gọi và món ăn có khác nhau đôi chút.
Bùi Xuân Mỹ (2001) trong sách Tục thờ cúng của người Việt gọi tết này là tết Đoan dương, còn dân gian quen gọi là tết mùng năm hay tết "giết sâu bọ".
Bảng tóm tắt món ăn truyền thống ngày Tết Đoan Ngọ theo ba vùng miền Việt Nam.
| Vùng miền | Món ăn đặc trưng | Trái cây |
|---|---|---|
| Miền Bắc | rượu nếp cẩm và nếp cái hoa vàng | mận Bắc, vải thiều |
| Miền Trung, đặc biệt xứ Huế | bánh ú tro (bánh gio), chè kê | |
| Miền Nam | cơm rượu vo thành viên tròn, bánh ú nước tro | chôm chôm, măng cụt |
Nguồn gốc Tết Đoan Ngọ bắt nguồn từ đâu?
Về nguồn gốc, Tết Đoan Ngọ có mối liên hệ với văn hóa nông nghiệp cổ truyền vùng Đông Á, nơi tháng 5 âm lịch là thời điểm giao mùa, sâu bọ, côn trùng gây hại phát triển mạnh, đe dọa mùa màng và sức khỏe con người. Người xưa tin rằng vào giờ Ngọ ngày mùng 5 tháng 5, khi dương khí cực thịnh, các loại sâu bọ, ký sinh trùng trong cơ thể người dễ bị tiêu diệt nhất nếu ăn các món có vị chua, cay, nóng vào lúc bụng đói buổi sáng sớm.
Tết Đoan Ngọ cũng được ghi nhận trong văn hóa Trung Hoa với tên gọi Tết Đoan Dương, gắn liền với sự tích Khuất Nguyên, vị trung thần thời Chiến Quốc trầm mình xuống sông Mịch La để tỏ lòng trung nghĩa. Tuy có sự tương đồng về thời điểm và một số tập tục, các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam nhấn mạnh rằng Tết Đoan Ngọ của người Việt mang bản sắc riêng, gắn chặt với tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước bản địa và tục thờ cúng tổ tiên, không đặt trọng tâm vào sự tích Khuất Nguyên như ở Trung Quốc.
Tục "giết sâu bọ" đầu ngày là gì?
Điểm đặc trưng nhất của Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam là nghi thức "giết sâu bọ" được thực hiện ngay từ sáng sớm, thường trước 7-8 giờ, khi bụng còn đói. Người lớn trẻ nhỏ trong gia đình cùng nhau ăn cơm rượu nếp (rượu nếp cẩm hoặc nếp cái hoa vàng lên men), kèm theo các loại trái cây có vị chua như mận, vải, xoài xanh. Quan niệm dân gian cho rằng vị cay nồng của rượu nếp kết hợp vị chua của hoa quả sẽ khiến "sâu bọ", ẩn dụ cho giun sán, mầm bệnh trong cơ thể, bị "say" và tiêu diệt, giúp cơ thể khỏe mạnh, phòng tránh bệnh tật trong mùa hè oi bức sắp tới.
Phan Kế Bính (1915) trong Việt Nam phong tục chép bữa sáng mùng 5 có rượu nếp, trứng luộc, chè kê, bánh đa, đào, mận, dưa hấu; người lớn uống rượu, gọi là giết sâu bọ. Theo Bùi Xuân Mỹ (2001), người xưa quan niệm cơ thể người, đặc biệt là bộ phận tiêu hóa, vốn thường có sâu bọ; nếu để chúng không bị trừ khử thì chúng sẽ sinh sôi ngày càng nhiều và gây hại. Việc giết chúng không hề dễ, và trong một năm chỉ có ngày mùng 5 tháng 5 là lúc chúng lộ diện nên mới có thể giết được. Cũng theo Bùi Xuân Mỹ (2001), cách giết sâu bọ bằng thức ăn là ăn rượu nếp trước cho chúng say, rồi ăn trái cây cho chúng chết.
Món ăn truyền thống ngày Tết Đoan Ngọ theo vùng miền
Mỗi vùng miền Việt Nam có cách chuẩn bị mâm cúng và món ăn Đoan Ngọ riêng biệt. Ở miền Bắc, rượu nếp cẩm và nếp cái hoa vàng, mận Bắc, vải thiều là những thức không thể thiếu. Miền Trung, đặc biệt xứ Huế, nổi tiếng với món bánh ú tro (bánh gio), bánh làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói lá, ăn kèm mật mía, cùng với chè kê. Ở miền Nam, người dân ưa chuộng cơm rượu vo thành viên tròn, bánh ú nước tro, và các loại trái cây miệt vườn như chôm chôm, măng cụt vào đúng mùa. Dù khác nhau về hình thức, các món ăn này đều xoay quanh tinh thần chung: dùng vị chua, nồng, đắng để thanh lọc cơ thể, xua đuổi tà khí đầu mùa hè.
Ý nghĩa tâm linh và gia đình của Tết Đoan Ngọ là gì?
Bên cạnh khía cạnh chăm sóc sức khỏe, Tết Đoan Ngọ còn là dịp để các gia đình bày mâm cúng gia tiên, thần linh, thổ công, bày tỏ lòng biết ơn và cầu mong một năm mùa màng bội thu, gia đạo bình an. Nhiều nơi còn giữ tục hái lá thuốc nam vào đúng giờ Ngọ ngày mùng 5 tháng 5, vì tin rằng dược tính của cây cỏ hái vào thời khắc này đạt hiệu quả cao nhất, một tập tục phản ánh tri thức dân gian về dược liệu gắn liền với chu kỳ thời tiết.
Theo ghi chép của Bùi Xuân Mỹ (2001), dân gian tin rằng hái cây thuốc vào đúng 12 giờ trưa (giờ Ngọ) ngày tết Đoan ngọ thì cây nào cũng là vị thuốc tốt. Những loại được chuộng nhất gồm ngải cứu, lá đơn, lá ích mẫu, lá cối xay, lá vối; người ta mang chúng về phơi khô rồi nấu nước uống. Đây là điều sách ghi lại như một tập quán và niềm tin dân gian, không phải lời khuyên dùng thuốc.
Tục nhuộm móng tay móng chân ngày mùng 5 tháng 5 là gì?
Đó là tục lấy lá móng nhuộm móng tay, móng chân cho trẻ trong ngày Tết Đoan Ngọ, một tập tục được cả Phan Kế Bính (1915) và Bùi Xuân Mỹ (2001) ghi lại.
Theo Phan Kế Bính (1915) trong Việt Nam phong tục, trẻ em thường được nhuộm các đầu ngón tay, ngón chân bằng lá móng, riêng ngón tay trỏ và ngón chân trỏ thì không nhuộm. Bùi Xuân Mỹ (2001) chép tục này cụ thể hơn: lá móng giã nhỏ đắp lên móng từ tối hôm trước, buộc lại bằng lá vông, để tới sáng thì móng lên màu đỏ tươi như son. Sách cũng ghi quan niệm dân gian gắn với màu móng đỏ này, nhưng đây là điều sách thuật lại như một niềm tin chứ không phải điều được kiểm chứng.
Đoan Ngọ trong đời sống hôm nay
Ngày nay, dù nhịp sống hiện đại khiến nhiều nghi lễ được giản lược, tục ăn rượu nếp, hoa quả chua vào sáng mùng 5 tháng 5 vẫn được duy trì rộng rãi trong các gia đình Việt như một nét văn hóa ẩm thực gắn liền ký ức tuổi thơ. Đây cũng là dịp để các thế hệ trong gia đình quây quần, ôn lại những câu chuyện dân gian và truyền dạy cho con cháu về ý nghĩa của ngày tết cổ truyền này.
