Xem lịch âm

Tìm hiểu thêm

Lịch âm là gì và được tính như thế nào?

Lịch âm (chính xác hơn là âm dương lịch) mà người Việt dùng trong đời sống hằng ngày, để xem ngày giỗ, Tết Nguyên Đán, rằm, mồng một, là loại lịch kết hợp: tháng tính theo chu kỳ Mặt Trăng (khoảng 29,5 ngày/tháng) nhưng năm vẫn được canh chỉnh theo chu kỳ Mặt Trời bằng cách thêm tháng nhuận, để Tết không bị trôi dần qua các mùa như lịch âm thuần túy (ví dụ lịch Hồi giáo).

Về mặt kỹ thuật, một năm âm lịch có 12 tháng (353-355 ngày) hoặc 13 tháng khi có tháng nhuận (383-385 ngày), và cứ khoảng 19 năm lại có 7 năm nhuận (quy tắc Meton, cũng được lịch Trung Hoa cổ và lịch Do Thái sử dụng độc lập). Ngày bắt đầu tháng âm lịch là ngày Sóc, thời điểm Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời (trăng non, không nhìn thấy trăng), được tính bằng thiên văn học hiện đại chứ không còn dựa vào quan sát bằng mắt như thời cổ.

Lịch âm dương hiện Việt Nam đang dùng có nguồn gốc từ lịch của Trung Quốc cổ đại (âm lịch nông lịch), du nhập và bản địa hoá qua hàng nghìn năm lịch sử; từ năm 1967, Việt Nam tính lịch âm theo múi giờ UTC+7 (giờ Hà Nội) thay vì UTC+8 (giờ Bắc Kinh) trước đó, nên một số năm ngày Tết của Việt Nam và Trung Quốc lệch nhau 1 ngày.

Mỗi ngày âm lịch còn được gắn với 1 cặp Can Chi (10 Thiên Can x 12 Địa Chi, lặp lại theo chu kỳ 60 ngày, gọi là lục thập hoa giáp), là hệ đếm ngày cổ, được dùng làm cơ sở cho nhiều phép xem khác trên site như giờ hoàng đạo, tuổi hợp, Tử Vi. Công cụ này tính đổi ngày dương lịch (theo lịch Gregory quốc tế) sang âm lịch và Can Chi tương ứng dựa trên thuật toán thiên văn chuẩn, cho kết quả nhất quán với các loại lịch bloc/lịch treo tường phổ biến.

Mười Thiên Can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và mười hai Địa Chi (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) quay độc lập với nhau, ghép lại thành sáu mươi cặp Can Chi khác nhau rồi mới lặp, đó là lục thập hoa giáp. Cùng chu kỳ sáu mươi ấy được dùng để đếm không chỉ ngày mà cả năm, tháng và giờ, nên một năm sinh như Giáp Tý hay Ất Sửu xác định đúng một năm trong mỗi quãng sáu mươi năm.

Tháng nhuận không mang tên riêng: nó lặp lại số của tháng liền trước, ví dụ tháng 4 nhuận đi ngay sau tháng 4 chính. Việc tháng nào thành tháng nhuận trong một năm nhuận tuân theo quy tắc thiên văn cố định chứ không phải chọn tuỳ ý, và công cụ này áp đúng quy tắc đó khi đổi lịch nên các năm nhuận được xử lý chính xác.

Việt Nam và Trung Quốc hiện dùng gần như cùng một cách tính âm dương lịch, nhưng Việt Nam lấy múi giờ Hà Nội UTC+7 còn Trung Quốc lấy Bắc Kinh UTC+8. Vì vậy thời điểm sóc có thể rơi ngay trước nửa đêm ở múi giờ này mà lại sau nửa đêm ở múi giờ kia. Năm nào chênh lệch ấy đẩy điểm sóc qua ranh giới ngày thì Tết Việt Nam và Tết Trung Quốc lệch nhau đúng một ngày, đó là đặc điểm đã được ghi nhận rõ, không phải lỗi tính toán.