Vì sao không thể quy đổi ngày âm sang ngày dương bằng một bảng cộng trừ cố định?
Không có bảng cộng trừ cố định nào quy đổi được ngày âm sang ngày dương, vì độ dài tháng âm lịch thay đổi liên tục chứ không theo một chu kỳ lặp lại đều đặn. Với lịch dương, tháng 11 luôn có 30 ngày và tháng 12 luôn có 31 ngày, nhưng với lịch âm, tháng chạp năm nay có thể đủ 30 ngày, năm sau lại thiếu 29 ngày, thậm chí thiếu liên tiếp nhiều năm rồi mới đủ trở lại. Chính sự biến thiên đó khiến mọi nỗ lực lập bảng cộng trừ đều thất bại sau một vài năm.
Theo ông Trần Tiến Bình, nguyên cán bộ Phòng Nghiên cứu lịch thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam, thời gian của một tháng âm lịch phụ thuộc vào hoạt động đồng thời của ba thiên thể: Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời, chứ không chỉ phụ thuộc vào chu kỳ Mặt Trăng như nhiều người lầm tưởng. Đây là lý do gốc rễ khiến việc quy đổi phải tính toán lại từng thời điểm, không thể tra bảng.
Điểm sóc là gì và nó quyết định ngày mùng 1 âm lịch như thế nào?
Điểm sóc là thời điểm Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời nằm thẳng hàng theo thứ tự đó, khi Mặt Trăng quay nửa tối về phía Trái Đất. Đây là ngày không trăng, và cũng là ngày mùng 1 âm lịch. Quy tắc rất rõ: nếu điểm sóc rơi vào bất cứ thời điểm nào trong khoảng từ 0 giờ đến 24 giờ của một ngày, thì ngày đó được tính là mùng 1 âm lịch.
Tháng âm lịch là khoảng cách giữa hai ngày sóc liên tiếp, được làm tròn thành 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ). Độ dài thực của tháng dao động từ khoảng 29,27 đến 29,84 ngày, trung bình là 29,53 ngày. Con số trung bình này tương đương 29 ngày 12 giờ 44 phút 2,8 giây.
Chính vì ngưỡng làm tròn nằm sát ngay cạnh giá trị trung bình, chỉ cần điểm sóc lệch vài chục giây là tháng đã chuyển từ đủ sang thiếu hoặc ngược lại. Việc tính chuyển động của Mặt Trăng rất phức tạp, do nó chịu nhiễu loạn từ sức hút của Mặt Trời, Trái Đất, các hành tinh khác, cộng thêm hình dạng không đều của khối cầu Trái Đất và Mặt Trăng.
Những sai số lịch sử cho thấy độ mong manh của phép tính
Theo ấn phẩm công bố năm 2002 của Đài Thiên văn Tử Kim Sơn (Trung Quốc), các ngày 28.9.2057, 4.9.2089 và 7.8.2097 từng bị tính nhầm sang ngày hôm sau. Cụ thể, điểm sóc ngày 28.9.2057 rơi vào 23 giờ 59, điểm sóc ngày 4.9.2089 rơi vào 23 giờ 57, điểm sóc ngày 7.8.2097 rơi vào 23 giờ 59. Chỉ vài phút trước nửa đêm, nhưng đủ để làm thay đổi độ dài của cả tháng tương ứng. Đây là minh chứng rõ nhất cho việc quy đổi ngày âm không thể dựa vào một bảng cộng trừ.
Quy tắc tính lịch âm mà Việt Nam và Trung Quốc cùng áp dụng
Theo ông Trần Tiến Bình, cách tính lịch âm tại Việt Nam và Trung Quốc đều dựa trên cùng một bộ quy tắc, gồm bốn điểm chính. Thứ nhất, ngày đầu tháng là ngày sóc. Thứ hai, năm bình thường có 12 tháng, năm nhuận có 13 tháng. Thứ ba, ngày đông chí luôn rơi vào tháng 11. Thứ tư, trong năm nhuận, tháng không có trung khí là tháng nhuận, và tháng này được đánh số cùng với tháng trước nó kèm chữ nhuận. Nếu trong năm nhuận có hai tháng không có trung khí, tháng đầu tiên sau đông chí được coi là tháng nhuận.
Điểm khác biệt duy nhất nằm ở kinh tuyến pháp định dùng để tính toán. Việt Nam dùng kinh tuyến 105 độ kinh đông, tương ứng múi giờ thứ 7. Trung Quốc dùng kinh tuyến 120 độ kinh đông, tương ứng múi giờ thứ 8. Chính khác biệt một giờ này tạo ra những lần lệch ngày giữa hai nền lịch.
Vì sao cùng quy tắc mà Tết Việt Nam có lúc lệch Tết Trung Quốc?
Tết Việt Nam lệch Tết Trung Quốc vì điểm sóc tính cho ngày mùng 1 Tết rơi vào khoảng thời gian mà giờ Việt Nam vẫn còn trong ngày, nhưng giờ Trung Quốc đã sang ngày hôm sau. Ví dụ năm 2007, điểm sóc tính cho mùng 1 Tết là 16 giờ 15 phút 23 giây. Cộng thêm 7 giờ theo giờ Việt Nam là 23 giờ 15 phút 23 giây, vẫn trong ngày, nên lịch Việt Nam ghi mùng 1 Tết ứng với 17-2 dương lịch. Cộng thêm 8 giờ theo giờ Trung Quốc thì đã sang ngày hôm sau, nên lịch Trung Quốc ghi mùng 1 Tết ứng với 18-2 dương lịch. Ngày dương và ngày can chi ở hai nước vẫn như nhau, chỉ ngày âm lệch.
Một trường hợp khác là Tết Mậu Thân 1968. Ngày 31.12.1967 tương ứng ngày 1 tháng chạp ở cả lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc. Nhưng điểm sóc kế tiếp xảy ra lúc 23 giờ 29 phút giờ Việt Nam ngày 29.1.1968, nên tháng chạp ở lịch Việt Nam chỉ có 29 ngày. Theo giờ Bắc Kinh lúc đó đã là 0 giờ 29 phút ngày 30.1, nên tháng chạp Trung Quốc đủ 30 ngày. Kết quả là mùng 1 Tết Mậu Thân tại Việt Nam sớm hơn Trung Quốc một ngày.
Theo báo Nhân Dân, cuối thế kỷ 20 có ba lần Tết Việt Nam lệch Tết Trung Quốc một ngày hoặc một tháng: Mậu Thân 1968 và Kỷ Dậu 1969 lệch trước một ngày, Ất Sửu 1985 lệch trước một tháng. Trong thế kỷ 21, ba ngày Tết Nguyên đán năm 2007, 2030 và 2053 của Việt Nam đến trước Tết Trung Quốc một ngày.
Các trường hợp tháng đủ, tháng thiếu cụ thể để thấy rõ tính bất quy tắc
Theo dữ liệu từ Lịch Vạn niên thế kỷ XX - XXI của tác giả Trần Tiến Bình, các năm 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 đều có tháng chạp đủ 30 ngày. Đến năm 2022, tháng chạp thiếu 29 ngày. Năm 2023 và 2024 lại đủ. Sau đó, liên tục các tháng chạp thiếu cho đến năm 2033 mới lại thấy tháng chạp đủ. Điều này cho thấy không hề có quy luật luân phiên đủ thiếu theo năm.
| Giai đoạn | Tháng chạp | Số ngày |
|---|---|---|
| 2014, 2015 | Đủ | 30 |
| 2017 đến 2021 | Đủ | 30 |
| 2022 | Thiếu | 29 |
| 2023, 2024 | Đủ | 30 |
| 2025 đến 2032 | Thiếu | 29 |
| 2033 | Đủ | 30 |
Bảng trên cho thấy cùng một tháng chạp mà có năm đủ, năm thiếu, có chuỗi đủ dài rồi đột ngột chuyển sang chuỗi thiếu dài. Đây là lý do không thể lập bảng cộng trừ cố định cho việc quy đổi.
Vì sao lịch âm thực chất là âm dương lịch?
Lịch mà người Việt dùng hằng ngày không phải âm lịch thuần túy mà là âm dương lịch. Một năm âm lịch chỉ có 354 hoặc 355 ngày, trong khi chu kỳ thời tiết nóng lạnh là khoảng 365 ngày, mỗi năm dư 10 đến 11 ngày, ba năm liền dư hơn một tháng. Để phù hợp với chu kỳ canh tác nông nghiệp, người xưa cộng thêm một tháng vào năm thứ ba, gọi là tháng nhuận, năm đó có 13 tháng với 384 hoặc 385 ngày.
Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam, lịch âm phát sinh từ vùng văn hóa Lưỡng Hà dựa trên chuyển động của Mặt Trăng với chu kỳ 29,53 ngày, mỗi năm có 354 ngày. Theo trang Nghiên cứu lịch sử, nền văn minh Sumer bên cạnh sông Tigris cách đây hơn 6000 năm, vùng đất nay là Baghdad, Iraq, đã biết làm lịch dựa vào vận hành của Mặt Trăng. Đế quốc La Mã thời trước Julius Cesar cũng dùng loại âm lịch này. Như vậy, lịch âm không bắt nguồn từ Trung Hoa như nhiều người lầm tưởng.
Múi giờ pháp định và căn cứ pháp lý của lịch Việt Nam
Lịch Việt Nam được tính theo múi giờ thứ 7, có kinh tuyến trung tâm 105 độ kinh đông, hơn giờ pháp định Anh 7 giờ và kém giờ pháp định Trung Quốc 1 giờ. Căn cứ pháp lý gần đây nhất là Quyết định số 134/2002/QĐ-TTg ngày 14-10-2002 của Thủ tướng Chính phủ, trong đó Điều một nêu rõ: Lấy múi giờ thứ bảy theo hệ thống múi giờ quốc tế làm giờ chính thức của Việt Nam. Trước đó, Quyết định số 121-CP ngày 8.8.1967 đã quy định múi giờ chính thức của nước ta là múi giờ thứ 7 và âm lịch sử dụng ở Việt Nam được tính theo múi giờ chính thức này.
Theo báo Nhân Dân, Ban Lịch Nhà nước có nhiệm vụ nghiên cứu và quản lý lịch của Nhà nước, hằng năm cung cấp bảng lịch chính thức cho tất cả nhà xuất bản lịch trong cả nước. Các nhà xuất bản cần thực hiện Thông tư số 61/2006/TT-BVHTT ngày 15-6-2006 của Bộ Văn hóa Thông tin, trong đó quy định in lịch phải lấy số liệu chính thức từ Ban Lịch Nhà nước. Lịch in theo nguồn khác chỉ có tác dụng tham khảo.
Vì sao trên thị trường có nhiều loại lịch âm khác nhau?
Trên thị trường có nhiều loại lịch âm khác nhau vì trong giao lưu văn hóa tồn tại nhiều loại lịch nghiên cứu và tham khảo. Năm 2006, có 48 nhà xuất bản in 15 triệu bản lịch do Ban Lịch Nhà nước cung cấp bảng lịch là đúng chuẩn. Nếu lấy nguồn thông tin lịch từ nơi khác ngoài Ban Lịch Nhà nước thì không đúng với lịch nước ta.
Tóm lại phép tính quy đổi dựa vào đâu?
Phép tính quy đổi ngày âm sang ngày dương dựa vào bốn yếu tố: điểm sóc tính chính xác theo giờ pháp định của từng quốc gia, độ dài thực của tháng âm lịch dao động quanh 29,53 ngày, quy tắc trung khí và tháng nhuận, cùng múi giờ pháp định dùng làm chuẩn. Vì cả bốn yếu tố đều biến động theo từng thời điểm, không có bảng cộng trừ cố định nào thay thế được việc tính toán lại. Đây cũng là lý do lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc có lúc lệch nhau một ngày hoặc một tháng, dù cùng dùng chung một bộ quy tắc tính lịch.
