Lễ Vu Lan là gì?
Lễ Vu Lan, hay Vu Lan Bồn, diễn ra vào ngày rằm tháng Bảy âm lịch hằng năm, trùng với ngày lễ Xá tội vong nhân trong tín ngưỡng dân gian. Đây là một trong những đại lễ quan trọng nhất của Phật giáo, đồng thời đã trở thành dịp lễ văn hóa sâu rộng trong đời sống tinh thần của người Việt, bất kể theo đạo Phật hay không, như một "mùa báo hiếu" dành cho cha mẹ, ông bà, tổ tiên.
Nguồn gốc lễ Vu Lan từ kinh Vu Lan Bồn và sự tích Mục Kiền Liên
Tên gọi "Vu Lan" là cách đọc rút gọn từ "Vu Lan Bồn", phiên âm Hán Việt của từ Phạn ngữ "Ullambana", mang nghĩa "giải cứu khỏi treo ngược", ý chỉ nỗi khổ đau to lớn cần được cứu vớt. Lễ này bắt nguồn từ kinh Vu Lan Bồn trong Phật giáo, kể về sự tích Tôn giả Mục Kiền Liên (Maudgalyayana), một trong mười đại đệ tử của Đức Phật, nổi tiếng với thần thông đệ nhất. Sau khi đắc đạo, Mục Kiền Liên dùng thiên nhãn nhìn thấy mẹ mình đang chịu cảnh đói khát khổ sở trong cõi ngạ quỷ do nghiệp báo từ những việc làm ác khi còn sống. Ông đau xót mang cơm dâng mẹ nhưng cơm cứ đến miệng bà lại hóa thành lửa than.
Mục Kiền Liên tìm đến Đức Phật cầu xin cách cứu mẹ. Đức Phật dạy rằng, dù thần thông của Mục Kiền Liên có lớn đến đâu cũng không thể một mình cứu được mẹ, mà cần nhờ đến hợp lực chú nguyện của chư tăng khắp mười phương vào ngày Rằm tháng Bảy, ngày kết thúc ba tháng an cư kiết hạ của tăng đoàn, còn gọi là ngày "Phật hoan hỷ". Nhờ làm lễ cúng dường trai tăng và hồi hướng công đức đúng theo lời Phật dạy, mẹ của Mục Kiền Liên đã được siêu thoát khỏi cảnh khổ. Từ tích truyện này, lễ Vu Lan ra đời như một dịp để con cháu báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, không chỉ ở kiếp này mà cả nhiều đời trước.
Ý nghĩa báo hiếu trong văn hóa Việt là gì?
Khi du nhập vào Việt Nam, lễ Vu Lan hòa quyện sâu sắc với đạo lý "uống nước nhớ nguồn", "công cha nghĩa mẹ" vốn đã ăn sâu trong văn hóa dân tộc, trở thành một trong những lễ mang tính nhân văn và phổ quát nhất, vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo. Vào dịp này, các chùa tổ chức đại lễ Vu Lan với nghi thức tụng kinh báo hiếu, cúng dường trai tăng, cầu siêu cho cửu huyền thất tổ. Nhiều gia đình cũng làm mâm cơm cúng gia tiên tại nhà, đồng thời đây cũng là dịp con cháu về thăm, chăm sóc cha mẹ, ông bà còn tại thế, thể hiện chữ hiếu bằng hành động cụ thể chứ không chỉ trong nghi lễ.
Rằm tháng Bảy còn trùng với tín ngưỡng dân gian về ngày "xá tội vong nhân", theo quan niệm Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa, đây là ngày các vong hồn không nơi nương tựa được "xá tội", trở về dương gian. Vì vậy, bên cạnh lễ Vu Lan báo hiếu, nhiều gia đình và chùa chiền còn làm lễ cúng cô hồn, bố thí cho các vong linh không có người thân thờ cúng, thể hiện tinh thần từ bi rộng lớn của ngày lễ này.
Nghi thức cài hoa hồng lên áo có ý nghĩa gì?
Một trong những hình ảnh xúc động và phổ biến nhất của Vu Lan tại Việt Nam là nghi thức "Bông hồng cài áo". Nghi thức này bắt nguồn từ áng văn cùng tên do Thiền sư Thích Nhất Hạnh viết vào mùa hè năm 1962 trong một khóa tu tại Hoa Kỳ, lấy cảm hứng từ phong tục cài hoa tưởng nhớ mẹ mà ông chứng kiến ở Nhật Bản. Lễ cài hoa hồng đầu tiên được tổ chức tại chùa Xá Lợi (Sài Gòn) ngay trong mùa Vu Lan năm đó, và nhanh chóng lan rộng thành một nghi thức không thể thiếu tại các chùa trên khắp Việt Nam.
Theo nghi thức này, những ai còn mẹ sẽ được cài lên ngực áo một bông hồng đỏ thắm, biểu tượng cho niềm hạnh phúc còn được ở bên mẹ; những ai mẹ đã khuất núi thì cài bông hồng trắng, để tưởng nhớ và nhắc nhở bản thân trân trọng khoảng thời gian còn cha mẹ bên cạnh. Một số nơi còn dùng thêm hoa hồng vàng dành cho các bậc tu hành, mang ý nghĩa hiếu đạo với đấng sinh thành trong ý nghĩa rộng hơn. Khoảnh khắc mỗi người lặng nhìn màu hoa trên ngực áo mình thường trở thành giây phút lắng đọng, xúc động nhất trong mùa Vu Lan.
Vu Lan trong đời sống đương đại
Ngày nay, Vu Lan không chỉ giới hạn trong khuôn viên chùa chiền mà đã lan tỏa thành một dịp văn hóa được toàn xã hội đón nhận, kể cả những người không theo đạo Phật. Các hoạt động như viết thư cho mẹ, tổ chức chương trình nghệ thuật về chữ hiếu, hay đơn giản là một cuộc điện thoại, bữa cơm sum họp cùng cha mẹ vào dịp này đều là những cách người Việt hiện đại tiếp nối tinh thần báo hiếu ngàn đời của dân tộc.
