Ba mâm cỗ trong ngày Rằm tháng 7: cúng Phật, cúng gia tiên và cúng chúng sinh

Rằm tháng 7 và ý nghĩa của ba mâm cỗ là gì?

Rằm tháng 7 Âm lịch, còn gọi là lễ Vu Lan hay lễ Xá tội vong nhân, là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong văn hóa tâm linh của người Việt. Theo quan niệm dân gian, đây là ngày Diêm Vương mở cửa Quỷ Môn Quan để các vong hồn được trở về dương thế. Trong dịp này, người Việt thường chuẩn bị ba mâm cỗ riêng biệt để cúng Phật, cúng gia tiên và cúng chúng sinh. Mỗi mâm cỗ có ý nghĩa và cách bài trí riêng, thể hiện sự thành kính và lòng hiếu thảo của con cháu.

Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) ghi rằng người mình theo sách Phật, thường cho rằm tháng bảy là ngày vong nhân xá tội, tức người dưới âm phủ được tha tội một ngày hôm ấy, nên nhiều nhà mua vàng mã cúng gia tiên, nhà có người mới mất thì đốt mã làm chay. Cùng sách này cũng chép tục đốt mã vốn từ bên Tàu, đời sau dùng tiền giấy thay tiền thực, rồi đời Ngũ Đại chế thêm áo giấy, mũ giấy để cúng cấp quỷ thần. Đây là ghi chép của một văn bản gốc về phong tục được lưu truyền, không phải kết luận nghiên cứu về hiệu quả tâm linh.

Ba mâm cỗ trong ngày Rằm tháng 7 khác nhau về loại cỗ, món đặc trưng, vị trí đặt và thời điểm cúng.

Mâm cỗ cúng Phật gồm những gì?

Ý nghĩa và nguồn gốc

Mâm cỗ cúng Phật trong ngày Rằm tháng 7 gắn liền với sự tích Vu Lan Bồn. Theo kinh Vu Lan Bồn, Mục Kiền Liên đã dùng thần thông nhìn thấy mẹ mình bị đọa vào ngạ quỷ, đói khát không ăn được gì. Đức Phật chỉ dạy rằng muốn cứu mẹ phải thỉnh chư Tăng họp lại, mỗi vị đều chú tâm niệm Phật, sau đó đem các món ăn cúng dường để hồi hướng công đức. Người Việt đã tiếp thu và biến tấu nghi lễ này thành việc chuẩn bị một mâm cỗ chay thanh tịnh để cúng dường Phật.

Các món ăn đặc trưng

Mâm cỗ cúng Phật thường là mâm cỗ chay, không có thịt cá, chỉ gồm các món ăn thanh đạm từ rau củ quả. Các món thường thấy bao gồm xôi đỗ, xôi gấc, chè kho, giò chay, nem chay, canh nấm, rau xào và các loại hoa quả tươi. Đặc biệt, mâm cỗ chay thường không thể thiếu món xôi và chè, tượng trưng cho sự ngọt ngào, no đủ.

Cách bài trí và lưu ý

Mâm cỗ cúng Phật nên được đặt ở vị trí cao nhất, trang trọng nhất trong nhà, thường là trên bàn thờ Phật riêng hoặc bàn thờ chính nếu gia đình thờ chung. Khi cúng Phật, người ta thường thắp hương hoa, đèn nến và chỉ dùng hương trầm thanh khiết. Hoa nên chọn sen, huệ, ngọc lan cho hợp vẻ thanh tịnh. Tuyệt đối không đặt vàng mã và đồ mặn trên ban thờ Phật. Điều quan trọng là mâm cỗ cúng Phật phải được chuẩn bị trước, sau đó mới đến mâm cúng gia tiên, thể hiện thứ tự tôn ti trong tâm linh.

Mâm cỗ cúng gia tiên gồm những gì?

Ý nghĩa của lễ cúng gia tiên là gì?

Cúng gia tiên trong ngày Rằm tháng 7 thể hiện lòng biết ơn, tưởng nhớ đến ông bà tổ tiên đã khuất. Người Việt quan niệm rằng vào dịp này, các cụ, ông bà cũng được trở về sum họp cùng con cháu. Vì vậy, mâm cỗ cúng gia tiên thường được chuẩn bị chu đáo, đầy đủ như một bữa ăn dành cho người còn sống. Theo cách hiểu phổ biến, mâm này dâng chung cho cả thần linh (Thổ Công và các vị thần trong nhà) lẫn gia tiên, nên nhiều gia đình gọi chung là mâm cúng thần linh - gia tiên.

Các món ăn trên mâm cỗ gia tiên

Khác với mâm cỗ chay cúng Phật, mâm cỗ cúng gia tiên thường là mâm cỗ mặn đầy đủ, gồm các món truyền thống của người Việt. Mâm cỗ thường có gà luộc nguyên con (thường chọn gà trống tơ), giò lụa hoặc giò thủ, chả nem, thịt kho tàu hoặc thịt đông, canh măng miến hoặc canh bóng thả hoặc canh mọc, xôi gấc, bánh chưng hoặc bánh tét và các món xào. Ngoài ra, mâm cỗ còn có thêm hoa quả, trầu cau, rượu và nước. Tùy gia đình, có thể làm mâm chay thay cho mâm mặn, miễn giữ được ý nghĩa thành kính.

Sự khác biệt giữa các vùng miền

Mâm cỗ cúng gia tiên ngày Rằm tháng 7 có sự khác biệt nhất định giữa ba miền. Người miền Bắc thường chú trọng các món luộc, kho và xào, với gà luộc là món không thể thiếu. Người miền Trung thường có thêm các món cay nồng, đậm đà như bánh bèo, bánh lọc, mắm tôm chua. Người miền Nam lại ưa chuộng các món ngọt, có vị béo như thịt kho tàu, canh chua, và thường dùng bánh tét thay cho bánh chưng.

Cách bài trí mâm cỗ

Mâm cỗ cúng gia tiên được đặt trên bàn thờ tổ tiên, phía dưới mâm cúng Phật. Các món ăn được bày biện đẹp mắt, gọn gàng, thường xếp theo nguyên tắc món to ở giữa, món nhỏ xung quanh. Trên mâm cỗ luôn có đôi đũa, chén, thìa để mời ông bà dùng cơm. Sau khi cúng xong, con cháu trong gia đình sẽ cùng nhau thụ lộc, ăn cỗ và hưởng phước lành.

Mâm cỗ cúng chúng sinh gồm những gì?

Ý nghĩa tâm linh

Theo quan niệm dân gian, ngày Rằm tháng 7 là ngày Diêm Vương mở cửa Quỷ Môn Quan, các vong hồn không nơi nương tựa, không người thân thờ cúng sẽ được trở về dương thế. Mâm cỗ cúng chúng sinh nhằm bố thí cho các vong hồn này, thể hiện tinh thần từ bi, cứu khổ cứu nạn của đạo Phật, đồng thời giúp các vong hồn không quấy phá gia đình.

Theo ghi chép trong Việt Nam phong tục (1915) của Phan Kế Bính, vùng nông thôn Bắc Bộ xưa từng tồn tại một tục lệ khá tương đồng: tại khu tha ma mộ địa của mỗi làng, người ta dựng am chúng sinh nhằm thờ cúng chung những phần mộ không người chăm sóc, nơi ấy có bà đồng lo hương đèn sớm tối; vào ba tháng hạ, cứ đến ngày rằm với mồng một, cháo được nấu để cúng, rồi đơm vào lá đa cuộn tròn mà cắm hai bên lề đường.. Đây là ghi chép về tục lệ cũ, cho thấy việc cúng cháo cho cô hồn đã có nếp từ lâu chứ không chỉ mới có ở lễ Rằm tháng 7 ngày nay.

Các lễ vật trên mâm cỗ chúng sinh

Mâm cỗ cúng chúng sinh thường được đặt ngoài trời, ở sân, vỉa hè hoặc ngã ba đường, không đặt trong nhà. Lễ vật trên mâm cỗ chúng sinh đa dạng và có phần đặc biệt hơn so với hai mâm cỗ trên. Thông thường, mâm cỗ gồm có cháo trắng nấu loãng, thường bày thành 12 chén nhỏ; gạo muối, bỏng ngô, bánh kẹo, hoa quả; khoai lang, ngô, sắn luộc và đường thẻ; cùng tiền lẻ (tiền thật hoặc tiền âm phủ) và quần áo giấy cắt nhỏ nhiều màu. Đặc biệt, cháo loãng là món không thể thiếu vì theo quan niệm, các vong hồn bị đọa đày thường bị đói khát, cổ họng nhỏ như kim nên không thể ăn thức ăn đặc, chỉ có thể ăn cháo loãng.

Cách cúng chúng sinh như thế nào?

Lễ cúng chúng sinh thường được thực hiện vào buổi chiều tối, sau khi đã cúng Phật và cúng gia tiên xong. Người ta quan niệm rằng các vong hồn chỉ có thể nhận lễ vật vào ban đêm, không thể nhận vào ban ngày. Khi cúng, gia chủ thường đặt mâm cỗ ở ngoài trời, không đặt trong nhà, và thắp hương, khấn vái xin các vong hồn nhận lễ vật rồi đi nơi khác, không quấy nhiễu gia đình. Sau khi hương tàn mới rải gạo muối ra bốn phương tám hướng để phát cho các vong hồn, rồi hóa vàng trong lò hoặc thùng kim loại, có người trông coi và dập tắt hẳn trước khi rời đi.

Có bắt buộc cúng đủ ba mâm không?

Không bắt buộc. Tùy điều kiện và truyền thống của từng gia đình, nhiều nhà chỉ cúng gia tiên, hoặc gộp chung các lễ làm một, miễn giữ được lòng thành. Ba mâm là cách chia phổ biến để phân biệt lễ chay dâng Phật, lễ dâng thần linh và gia tiên, và lễ bố thí cho cô hồn, chứ không phải một quy định cứng mà ai cũng phải theo đủ. Gia đình ít người, điều kiện eo hẹp hay ở chung cư không có sân thì hoàn toàn có thể làm gọn lại.

Thứ tự cúng và những lưu ý quan trọng

Thứ tự thực hiện các lễ cúng

Theo phong tục truyền thống, thứ tự cúng trong ngày Rằm tháng 7 được quy định rõ ràng. Đầu tiên là cúng Phật với mâm cỗ chay, tiếp theo là cúng gia tiên với mâm cỗ mặn, cuối cùng mới là cúng chúng sinh ngoài trời. Thứ tự này thể hiện sự tôn kính đối với bậc trên, đồng thời đảm bảo các vong hồn không bị tranh giành đồ cúng của gia tiên.

Thời điểm cúng phù hợp

Mâm cỗ cúng Phật và cúng gia tiên thường được thực hiện trước 12 giờ trưa ngày Rằm, tức buổi sáng hoặc giữa trưa. Trong khi đó, lễ cúng chúng sinh thường được thực hiện vào khoảng 17 giờ tới 19 giờ, tức giờ Dậu, vì trong dân gian giờ ấy được cho là lúc vong linh tụ về. Nhiều gia đình lựa chọn cúng vào ngày 14 tháng 7 Âm lịch thay vì đúng ngày Rằm để tránh đông đúc và có thời gian chuẩn bị chu đáo hơn.

Những điều kiêng kỵ cần tránh

Khi cúng Rằm tháng 7, người Việt thường kiêng một số điều. Không nên đặt mâm cỗ cúng chúng sinh trong nhà, tránh các vong hồn đi vào nhà. Không nên đốt quá nhiều vàng mã gây lãng phí và ô nhiễm môi trường. Tránh cúng đồ mặn cho chúng sinh vì theo quan niệm, việc này có thể kích thích sân hận của các vong hồn. Ngoài ra, sau khi cúng xong, tiền vàng và quần áo giấy thường được đốt hóa ở ngoài trời, trong lò hoặc thùng kim loại, có người trông coi và dập tắt hẳn trước khi rời đi, không mang vào nhà.

Sự khác biệt giữa các vùng miền trong chuẩn bị cỗ

Mỗi vùng miền có cách chuẩn bị mâm cỗ Rằm tháng 7 riêng, phản ánh văn hóa ẩm thực đặc trưng. Người miền Bắc thường chuẩn bị mâm cỗ cúng gia tiên với các món truyền thống như gà luộc, giò lụa, chả nem, canh măng và xôi gấc. Người miền Trung thường có thêm các loại bánh đặc sản như bánh bèo, bánh lọc và các món có vị cay nồng. Người miền Nam lại thiên về các món có vị ngọt, béo như thịt kho tàu, canh chua cá lóc, và thường dùng bánh tét thay cho bánh chưng.

Trong mâm cỗ cúng chúng sinh, sự khác biệt cũng thể hiện rõ. Người miền Bắc thường cúng cháo loãng, gạo muối và các loại bánh kẹo. Người miền Trung thường thêm các loại chè đậu, bánh ít. Người miền Nam thường có thêm các loại trái cây nhiệt đới và xôi vò. Tuy có sự khác biệt, nhưng điểm chung vẫn là sự thành tâm và lòng từ bi của gia chủ đối với các vong hồn.

Những quan điểm hiện đại về lễ cúng Rằm tháng 7

Trong xã hội hiện đại, nhiều gia đình trẻ đã có cách tiếp cận mới với lễ cúng Rằm tháng 7. Thay vì chuẩn bị quá nhiều món cầu kỳ, họ chú trọng vào sự thành tâm và ý nghĩa tâm linh của buổi lễ. Nhiều người lựa chọn mâm cỗ chay cho cả ba lễ cúng để thể hiện sự từ bi, tránh sát sinh. Một số khác lại giảm bớt việc đốt vàng mã để bảo vệ môi trường, thay vào đó dùng phần tiền đó để làm việc thiện, giúp đỡ người nghèo.

Việc chuẩn bị ba mâm cỗ trong ngày Rằm tháng 7 không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, cùng nhau chuẩn bị và chia sẻ những bữa ăn ý nghĩa. Đây cũng là dịp để con cháu bày tỏ lòng hiếu thảo với ông bà, cha mẹ còn sống và tưởng nhớ những người đã khuất, đồng thời thực hành lòng từ bi đối với muôn loài theo đúng tinh thần Phật giáo đã ăn sâu vào văn hóa Việt.

Bài tổng quan chủ đề: Ẩm thực truyền thống Việt Nam có gì đặc trưng theo vùng miền?