Tín ngưỡng và mê tín dị đoan khác nhau thế nào theo pháp luật Việt Nam?

Tín ngưỡng và mê tín dị đoan khác nhau ở điểm nào?

Tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống, nhằm mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Mê tín dị đoan là tin vào những điều sai lầm, không có căn cứ, thường bị lợi dụng để trục lợi. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở tính hợp lý của niềm tin, mục đích thực hành và hậu quả mà nó mang lại cho cá nhân và xã hội.

Khoản 1 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 định nghĩa tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Hoạt động tín ngưỡng bao gồm thờ cúng tổ tiên, thờ các biểu tượng linh thiêng, tưởng niệm và tôn vinh người có công với đất nước, với cộng đồng, cùng các lễ nghi dân gian tiêu biểu cho những giá trị lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội.

Trong khi đó, mê tín dị đoan không có định nghĩa pháp lý riêng trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo. Khái niệm này phụ thuộc vào cách nhìn nhận của từng người, từng tôn giáo. Nhiều chuyên gia cho rằng mê tín là tin nhảm, tin xằng bậy, không thấy, không hiểu mà vẫn nhắm mắt tin theo một cách mù quáng, gây hại đến đời sống vật chất và tinh thần của mọi người.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, tín ngưỡng là phạm trù rộng, bao gồm cả tín ngưỡng cổ xưa và tín ngưỡng của các tôn giáo. Trong tín ngưỡng có một tập hợp nhỏ hơn là những mê tín. Ông phân tích: tín là tin, ngưỡng là ngẩng lên ngưỡng vọng, còn mê tín là tin vào những điều sai lầm; dị đoan là tin vào điều khác lạ so với các tôn giáo và khoa học. Vấn đề tiêu cực nằm ở chỗ lợi dụng mê tín dị đoan để trục lợi, thậm chí lừa gạt.

Căn cứ pháp lý nào phân biệt tín ngưỡng và mê tín dị đoan?

Căn cứ pháp lý quan trọng nhất là Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, cùng các nghị định hướng dẫn thi hành và Bộ luật Hình sự năm 2015. Luật khẳng định Nhà nước tôn trọng và bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người, đồng thời nghiêm cấm các hành vi lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi hoặc xâm phạm trật tự, an toàn xã hội.

Điều 5 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo liệt kê các hành vi bị nghiêm cấm, gồm phân biệt đối xử, kỳ thị vì lý do tín ngưỡng, tôn giáo; xúc phạm tín ngưỡng, tôn giáo; lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để xâm phạm trật tự, an toàn xã hội, xâm hại đạo đức xã hội, cản trở việc thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân, hoặc trục lợi. Đây chính là ranh giới pháp lý giữa thực hành tín ngưỡng đúng đắn và hành vi mê tín dị đoan bị bài trừ.

Về xử phạt hành chính, Điều 15 Nghị định 158/2013/NĐ-CP quy định phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi đốt vàng mã không đúng nơi quy định tại nơi tổ chức lễ hội, di tích lịch sử, văn hóa. Phạt tiền từ 3 triệu đồng đến 5 triệu đồng đối với hành vi lợi dụng hoạt động lên đồng, xem bói, gọi hồn, xin xăm, xóc thẻ, yểm bùa, phù chú, truyền bá sấm trạng và các hình thức tương tự khác để trục lợi.

Bên cạnh đó, Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi năm 2020 xác định lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo là một lĩnh vực xử phạt vi phạm hành chính, với mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân là 30 triệu đồng và đối với tổ chức là 60 triệu đồng. Dự thảo Nghị định của Bộ Nội vụ cũng đề xuất các mức phạt cụ thể, như phạt từ 5 đến 10 triệu đồng với hành vi lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi; từ 10 đến 15 triệu đồng với hành vi xâm hại đạo đức xã hội, xâm phạm thân thể, sức khỏe, tính mạng, tài sản, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác; và từ 15 đến 20 triệu đồng với hành vi xâm phạm quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.

Bảng đối chiếu tín ngưỡng và mê tín dị đoan

Hành vi mê tín dị đoan bị xử phạt như thế nào?

Hành vi mê tín dị đoan có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm. Ngoài ra, cán bộ, công chức, viên chức vi phạm còn bị xử lý kỷ luật; nếu là đảng viên thì tùy mức độ có thể bị khiển trách đến khai trừ khỏi đảng.

Về xử phạt hành chính, theo Điều 15 Nghị định 158/2013/NĐ-CP, hành vi lợi dụng hoạt động lên đồng, xem bói, gọi hồn, xin xăm, xóc thẻ, yểm bùa, phù chú, truyền bá sấm trạng và các hình thức tương tự khác để trục lợi bị phạt tiền từ 3 triệu đồng đến 5 triệu đồng. Hành vi phục hồi phong tục, tập quán gây ảnh hưởng đến sức khỏe, nhân cách con người và truyền thống văn hóa Việt Nam bị phạt từ 5 triệu đồng đến 10 triệu đồng. Người vi phạm còn có thể bị buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được.

Về trách nhiệm hình sự, Điều 320 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định Tội hành nghề mê tín, dị đoan. Người nào dùng bói toán, đồng bóng hoặc các hình thức mê tín, dị đoan khác đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm: làm chết người; thu lợi bất chính 200 triệu đồng trở lên; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng. Nếu gây thiệt hại cho người khác, người vi phạm còn phải bồi thường theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Vì sao ranh giới giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan mong manh?

Ranh giới giữa thực hành tôn giáo, tín ngưỡng với mê tín dị đoan trong cộng đồng hiện nay có lúc, có nơi khá mong manh. Nguyên nhân chính là cùng một nghi lễ, cùng một không gian thờ tự, nhưng cách thực hành và mục đích lại quyết định tính chất hợp pháp hay vi phạm.

Một ví dụ điển hình là hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây là một di sản văn hóa phi vật thể được bảo tồn, nhưng nếu bị biến tướng để trục lợi, ép người tham gia đóng góp vật chất, thì trở thành hành vi mê tín dị đoan. Tương tự, việc đốt vàng mã tại đền, chùa là tập quán lâu đời, nhưng đốt vàng mã vô tội vạ, đốt cả nhà lầu, xe hơi, tủ lạnh với quan niệm trần sao âm vậy vừa không đúng giáo lý đạo Phật, vừa gây tốn kém, ô nhiễm môi trường và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng trong đời sống xã hội hiện nay, yếu tố văn hóa tín ngưỡng đóng vai trò rất quan trọng. Chúng ta tôn trọng tự do tín ngưỡng, song vẫn phải đấu tranh chống lại các hiện tượng lợi dụng mê tín dị đoan. Những điều mà các cô đồng, bà cốt đưa ra là hoàn toàn không có căn cứ để tin theo, nhất là khi họ yêu cầu trả phí hoặc đóng góp vật chất, thì đó chính là hành vi lợi dụng tâm linh để hành nghề mê tín dị đoan trục lợi.

Một biểu hiện khác là việc sử dụng tiền lẻ không phù hợp, nhét tiền vào tay tượng Phật, cài tiền trong lọ hoa, đồ thờ cúng, gây phản cảm và ảnh hưởng đến tính tôn nghiêm, cảnh quan của di tích. Tại một số lễ hội, người quá mê tín còn tranh giành, cướp lộc để cầu may, gây mất an ninh, trật tự.

Thực tế xử lý vi phạm mê tín dị đoan qua mạng xã hội

Sự bùng nổ của công nghệ và mạng xã hội đã tạo môi trường thuận lợi cho nhiều đối tượng buôn thần bán thánh truyền bá sai lệch giá trị tín ngưỡng để trục lợi. Đây là dạng vi phạm mới, khó kiểm soát hơn so với mê tín dị đoan truyền thống.

Điển hình là trường hợp một tài khoản TikTok tự nhận là cô đồng bát nước, có hơn 461 nghìn người theo dõi, quảng cáo có thể nhìn rõ căn số, công danh, sự nghiệp và vận hạn của người xem. Tài khoản này còn bán vòng được cho là đã tẩy uế, yểm phép, hứa hẹn đẩy được xui xẻo và phát triển công danh. Ngoài ra, một cô đồng khác xem bói bằng hoa hồng trắng cũng khẳng định chỉ cần xem hoa là có thể nhìn thấu mọi chuyện về căn số, công danh, sự nghiệp, tình duyên.

Một vụ việc được xử lý nghiêm là trường hợp cô đồng T.T.H, được gọi là cô đồng bổ cau, với câu nói đúng nhận, sai cãi. Chỉ trong 2 tháng sau khi đăng clip đầu tiên, tài khoản TikTok của người này đã có hơn 150.000 lượt theo dõi. Tháng 2/2023, cô đồng T.T.H bị Công an thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương xử phạt vi phạm hành chính 7,5 triệu đồng vì hành vi cổ xúy mê tín dị đoan. Sau đó, người dân tố cáo việc cô đồng này nhận 180 triệu đồng để cúng bán nhà, có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tiền. Cơ quan CSĐT Công an thị xã Kinh Môn đã khởi tố bị can về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Các vụ việc trên cho thấy sức ảnh hưởng không nhỏ của mạng xã hội và tâm lý đám đông. Người dân rất dễ hùa theo, tin tưởng vào những lời phán truyền không có căn cứ, để rồi bị lợi dụng về cả tinh thần lẫn vật chất.

Người dân cần làm gì để không rơi vào bẫy mê tín dị đoan?

Cách phòng ngừa hiệu quả nhất là nâng cao kiến thức về pháp luật và hiểu rõ bản chất của tín ngưỡng. Khi nắm được quy định pháp luật, người dân sẽ tự phân biệt được đâu là thực hành tín ngưỡng đúng đắn, đâu là hành vi mê tín dị đoan trục lợi.

Các cơ quan chức năng cần thực hiện nghiêm các chế tài đã có, đồng thời tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật phù hợp với thực tiễn, tăng sức răn đe. Cục Văn hóa cơ sở (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành công văn yêu cầu các địa phương chủ động thanh tra, kiểm tra, giám sát trước, trong và sau khi tổ chức lễ hội, kịp thời ngăn chặn, xử lý nghiêm các vi phạm, đặc biệt là hành vi lợi dụng di tích, lễ hội, tín ngưỡng để trục lợi và hoạt động mê tín dị đoan.

Về phía người dân, cần tỉnh táo trước những lời phán truyền trên mạng xã hội. Không nên tin theo một cách mù quáng, nhất là khi đối tượng yêu cầu trả phí hoặc đóng góp vật chất. Nếu phát hiện hành vi lợi dụng tâm linh để trục lợi, lừa đảo, người dân nên báo cho cơ quan công an để kịp thời xử lý.

Tín ngưỡng là một phần quan trọng của đời sống văn hóa, tinh thần dân tộc, cần được bảo tồn và phát huy đúng cách. Mê tín dị đoan là mặt trái cần bài trừ để bảo vệ giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng và đảm bảo trật tự, an toàn xã hội.