Lễ hội Roóng Poọc là gì?
Đối với đồng bào dân tộc Giáy tại xã Tả Van, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai, Lễ hội Roóng Poọc (còn gọi là lễ hội Xuống đồng) không chỉ là một lễ hội thông thường mà còn là dấu mốc quan trọng khép lại những ngày Tết vui chơi và mở đầu cho một chu kỳ sản xuất nông nghiệp mới. Đây là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn với các vị thần linh, đặc biệt là Thổ địa, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia súc phát triển và cuộc sống ấm no, bình yên.
Nguồn gốc và thời gian tổ chức lễ hội Roóng Poọc
Theo lời kể của những người cao tuổi trong cộng đồng, lễ hội Roóng Poọc đã được tổ chức từ rất lâu đời, ngay từ khi người Giáy về sinh sống tại thôn Tả Van Giáy. Lễ hội được tổ chức cố định vào ngày Thìn (mùng 7) tháng Giêng âm lịch hằng năm. Việc chọn ngày Thìn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, vì theo quan niệm dân gian, đây là ngày đẹp để bắt đầu các công việc trọng đại, với ước mong một năm mới may mắn và thuận lợi. Ngày nay, tại một số địa phương khác của Lào Cai như xã Quang Kim, lễ hội cũng được tổ chức vào ngày Thìn đầu tiên của năm mới để ra quân sản xuất, cho thấy sự lan tỏa và gìn giữ của cộng đồng người Giáy.
Công tác chuẩn bị cho lễ hội Roóng Poọc có gì đặc biệt?
Không khí lễ hội bắt đầu từ những ngày trước đó bằng các công việc chuẩn bị vô cùng tỉ mỉ và trang trọng của cả cộng đồng. Một trong những khâu quan trọng nhất là làm quả còn và chặt cây nêu.
- Làm quả còn: Quả còn được giao cho 5 cô gái đồng trinh được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các bản làng. Sự đồng trinh của những người thực hiện thể hiện sự thanh khiết, góp phần làm tăng tính linh thiêng cho lễ vật.
- Chặt cây nêu: Cây nêu do các nam thanh niên khỏe mạnh trong bản đảm nhận việc tìm kiếm và chặt mang về khu vực tổ chức lễ chính. Trong suốt quá trình chặt và khiêng vác, thân cây tuyệt đối không được chạm đất để tránh làm mất đi tính thiêng của cây.
- Trang trí cây nêu: Chủ làng là người trực tiếp cắt và trang trí vòng nhật, nguyệt để treo trên ngọn nêu. Vòng nhật, nguyệt được làm với hai màu chủ đạo: màu xanh tượng trưng cho mặt trăng và màu đỏ tượng trưng cho mặt trời. Sự kết hợp này thể hiện triết lý âm dương hòa hợp, là nền tảng cho sự sinh sôi, nảy nở của vạn vật.
Diễn trình nghi lễ chính của lễ hội Roóng Poọc diễn ra như thế nào?
Trước giờ dựng cột nêu, chủ lễ sẽ buộc vòng nhật, nguyệt lên ngọn cây và chờ đến giờ Thìn chính thức bắt đầu dựng. Đội thổi kèn Pí lè đóng một vai trò không thể thiếu, tiếng kèn vang lên trong suốt quá trình đón rước chủ lễ, chủ làng và các mâm lễ vật dâng lên Ngọc Hoàng, thần linh và trời đất.
Khi mâm lễ vật được rước tới nơi định chôn cột nêu, chủ lễ sẽ quay về hướng mặt trời mọc (hướng Đông), ra hiệu cho chủ làng thắp hương và thực hiện các nghi lễ xin phép thần trời, thần đất để được dựng cột nêu. Ngọn cây nêu sau khi dựng phải quay về hướng Đông, hướng khởi đầu, hướng của sự sinh sôi, thể hiện khát vọng về một vụ mùa mới tốt lành.
Sau khi cây nêu được dựng lên, chủ lễ mời những người cao tuổi có uy tín trong làng như chủ làng, già làng, trưởng thôn ra trước. Tám người (4 nam, 4 nữ) sẽ đứng thành hai hàng riêng biệt, mỗi bên cầm những quả còn đã được làm lễ "ra mắt" thần linh để ném tượng trưng ba lần. Mục tiêu của trò chơi này là tung quả còn xuyên thủng vòng mặt trăng treo trên ngọn cây nêu.
Biểu tượng ném còn và hạt giống thiêng có ý nghĩa gì?
Nghi thức ném còn là một trong những điểm nhấn quan trọng nhất của lễ hội. Quả còn được xem là biểu tượng của "nam tính", trong khi "phông còn" (vòng nhật, nguyệt) tượng trưng cho "nữ tính". Việc quả còn xuyên thủng phông còn là hình ảnh ẩn dụ cho sự giao hòa âm dương, mang ý nghĩa cầu mong cho vạn vật sinh sôi, nảy nở, mùa màng bội thu. Cây còn không chỉ là một vật dụng trong trò chơi mà còn là biểu tượng của cây lúa thiêng, cây vũ trụ kết nối đất với trời, kết nối âm với dương.
Ngay khi quả còn ném trúng phông còn, chủ làng sẽ tung những hạt giống đã được chuẩn bị xuống đất. Những hạt giống này được quan niệm là hạt thiêng, mang năng lượng thiêng và có khả năng sinh sản mạnh mẽ. Mọi người dân sẽ lao vào tranh cướp những hạt giống này, đây được coi là hình thức trao truyền sự linh thiêng từ thần linh đến hạt giống, để ban phát cho cả dân làng cùng hưởng một mùa màng tốt tươi.
Phần hội với các trò chơi dân gian đặc sắc
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi động với nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
- Kéo co (kéo mây): Đây là trò chơi không thể thiếu trong lễ hội Xuống đồng. Người dân sử dụng một sợi dây mây hoặc dây song dài khoảng 20-30m, đầu gốc quay về hướng Đông, đầu ngọn quay về hướng Tây. Trò chơi mô phỏng việc kéo mây về để cầu mưa.
- Thi cày ruộng: Ngay sau nghi lễ, trên mảnh ruộng cạnh khu vực cây nêu, dân làng sẽ đem hai con trâu to khỏe ra cày từ 3 đến 5 đường cày để tượng trưng cho việc bắt đầu một vụ mùa mới. Ở một số địa phương như xã Quang Kim, phần thi cày ruộng giỏi trở thành một cuộc thi đầy cạnh tranh giữa các tay cày thiện nghệ nhất, tạo nên không khí náo nhiệt và hào hứng.
- Các trò chơi khác: Bên cạnh đó còn có các hoạt động hát dân ca, múa khèn, đi cầu thăng bằng, bịt mắt bắt vịt, đi cà kheo qua suối, tạo nên một bức tranh lễ hội đa sắc màu và giàu tính cộng đồng.
Giá trị di sản và sức sống của lễ hội Roóng Poọc trong đời sống đương đại
Lễ hội Roóng Poọc thuộc loại hình lễ hội nông nghiệp, phản ánh một phần lịch sử sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước của người Giáy thông qua các tín ngưỡng phồn thực, đa thần và thờ mặt trời. Lễ hội ra đời từ chính cuộc sống lao động sản xuất hàng trăm năm nay, mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Đây là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng kết hợp giữa tâm linh, diễn xướng dân gian, nghệ thuật tạo hình và các trò chơi dân gian.
Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Roóng Poọc (Xuống đồng) của người Giáy ở xã Tả Van, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia vào năm 2013. Việc tổ chức lễ hội thường xuyên không chỉ là biện pháp bảo tồn văn hóa truyền thống hiệu quả mà còn gắn với phát triển du lịch cộng đồng, tạo nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa độc đáo của người Giáy đến với du khách trong và ngoài nước.
Bài tổng quan chủ đề: Lễ hội truyền thống Việt Nam có những loại nào?
