Lễ hội Ok Om Bok: đêm hội cúng trăng và đua ghe ngo của đồng bào Khmer Nam Bộ

Lễ hội Ok Om Bok là gì?

Ok Om Bok, còn được gọi là lễ hội Cúng trăng, là một trong ba lễ hội dân gian lớn nhất năm của đồng bào Khmer Nam Bộ, bên cạnh Sen Dolta và Chôl Chnăm Thmây. Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với thần Mặt Trăng, vị thần được tín ngưỡng dân gian xem là đã bảo vệ mùa màng, điều hòa thời tiết và mang lại cuộc sống no ấm.

Bảng so sánh các lễ hội và nghi lễ Khmer Nam Bộ được nhắc trong bài.

Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh của lễ Ok Om Bok là gì?

Theo quan niệm của người Khmer, thần Mặt Trăng (Peareach Peasey) là vị thần cai quản mùa màng và thời tiết. Tín ngưỡng này bắt nguồn từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước lâu đời, khi con người phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Hằng tháng, cứ vào ngày trăng tròn, người Khmer thường tổ chức nghi lễ cúng trăng tại nhà để cầu xin thần bảo hộ cho lúa thóc đầy bồ.

Khi Phật giáo Nam Tông (Theravada) du nhập và ảnh hưởng sâu rộng, người Khmer vẫn duy trì tục cúng trăng nhưng kết hợp hài hòa với Phật giáo. Vào các ngày rằm và ngày 30 âm lịch hằng tháng, họ đến chùa nghe kinh, niệm Phật và cầu khấn các vị thần linh, trong đó có thần Mặt Trăng, mong cuộc sống đủ đầy, sung túc.

Lễ hội Ok Om Bok được tổ chức vào ngày rằm tháng 10 âm lịch, tức ngày 15 tháng Ka-Đât theo lịch Khmer. Thời điểm này trùng với lúc kết thúc vụ mùa, khi người dân đã thu hoạch xong những vụ lúa chính. Đây là lúc họ tạ ơn các vị thần đã phù hộ cho một năm mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa.

Nghi thức cúng trăng tại gia và tại chùa diễn ra như thế nào?

Lễ hội Ok Om Bok bao gồm các nghi thức được tổ chức cả tại nhà và tại chùa, mang đậm tính cộng đồng của phum, sróc (làng, ấp của người Khmer).

Nghi thức cúng tại nhà

Buổi chiều, mỗi gia đình chuẩn bị các vật phẩm cúng chủ yếu là nông sản tự sản xuất như cốm dẹt, chuối, dừa, khoai lang, khoai mì, cam, quýt. Cốm dẹt là món làm từ gạo nếp non đem rang rồi giã cho dẹt ra, sau đó trộn với dừa nạo và đường thốt nốt. Ngoài cốm dẹt, nhiều nhà còn luộc thêm khoai lang và sắn để dâng lên thần Mặt Trăng. Khi màn đêm buông xuống và mặt trăng vừa nhô lên khỏi ngọn tre, người ta bày các lễ vật lên một chiếc bàn trải vải sạch đặt trước sân.

Chủ nhà đóng vai trò chủ tế, thắp nhang và kính cẩn khấn vái, tạ ơn thần Mặt Trăng đã phù hộ cho gia đình trong năm qua được bình yên, khỏe mạnh và mùa màng bội thu. Họ cũng cầu xin thần chứng giám lòng thành và tiếp tục phù hộ cho gia đình trong năm tới. Một phong tục phổ biến là người lớn sẽ hái những cọng lúa mới trộn với cốm dẹt đưa cho trẻ em ăn, với mong ước các em sẽ no ấm, khỏe mạnh và hay ăn chóng lớn.

Nghi thức tại chùa

Khác với nghi thức gia đình, việc cúng trăng tại chùa được tổ chức với quy mô lớn hơn, mang tính cộng đồng, thu hút đông đảo người dân trong phum, sróc tham gia. Các nhà sư sẽ chủ trì buổi lễ, tụng kinh cầu nguyện cho bà con được an lành, quốc thái dân an. Không khí tại chùa trở nên trang nghiêm nhưng cũng đầm ấm, gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Đua ghe ngo có ý nghĩa gì trong lễ hội?

Nếu nghi thức cúng trăng là phần lễ thì đua ghe ngo chính là phần hội sôi động và hấp dẫn nhất, được xem là linh hồn của lễ hội Ok Om Bok. Trên các dòng sông, kênh rạch, những chiếc ghe ngo dài hơn 20 mét với hình dáng độc đáo được các đội tuyển từ khắp các phum, sróc chuẩn bị kỹ lưỡng.

Ghe ngo là thuyền độc mộc, chiều dài thường từ 20 đến hơn 30 mét, thân ghe được đục ra từ một thân gỗ lớn, thường là gỗ sao hoặc gỗ dầu. Đầu ghe được chạm khắc hình rắn thần Naga hoặc chim thần Krud, rồi sơn son thếp vàng. Mỗi ghe có từ 40 đến hơn 50 tay chèo, và người chỉ huy đứng ở mũi ghe để hô nhịp cho cả đội. Trong văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer, ghe ngo thuộc về ngôi chùa, là tài sản thiêng và là bộ mặt của chùa và phum sóc. Mỗi chùa thường có một hoặc nhiều ghe ngo.

Đội đua thường gồm hàng chục tay chèo khỏe mạnh, mặc trang phục truyền thống sặc sỡ, phối hợp nhịp nhàng theo tiếng trống, tiếng chiêng và lời hò của người chỉ huy. Ghe ngo được trang trí đẹp mắt, đầu ghe thường được chạm khắc hình tượng linh thiêng. Các đội đua tranh tài quyết liệt trên quãng đường dài, tạo nên khung cảnh vô cùng sôi động, thu hút hàng nghìn khán giả đứng dọc hai bên bờ cổ vũ.

Ghe ngo có vai trò gì với người Khmer?

Ghe ngo là tài sản thiêng của ngôi chùa và của cả phum sóc, không phải vật dụng cá nhân. Vì vậy, đua ghe ngo là dịp để các chùa thể hiện sức mạnh và sự đoàn kết của cộng đồng mình, đồng thời cũng là niềm tự hào của bà con trong phum sóc. Một chiếc ghe ngo được đóng mới hay tu sửa thường huy động công sức chung của nhiều gia đình, nên khi ghe ra sông thi đấu, cả cộng đồng cùng đứng sau cổ vũ.

Các hoạt động văn hóa khác trong dịp lễ là gì?

Bên cạnh đua ghe ngo, lễ hội Ok Om Bok còn có nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian phong phú khác như thả đèn nước, thả lồng đèn gió. Những chiếc đèn lồng được thả lên trời và thả xuống sông mang theo ước nguyện của người dân về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Du khách cũng có thể hòa mình vào các trò chơi dân gian như kéo co, đập nồi đất, nhảy bao, đẩy gậy, bóng chuyền hay leo cây dầu.

Lễ Ok Om Bok lớn nhất ở đâu?

Lễ Ok Om Bok được tổ chức ở nhiều tỉnh có đông đồng bào Khmer, trong đó Sóc Trăng và Trà Vinh là hai địa phương nổi bật với quy mô lớn. Tại Sóc Trăng (trước 7/2025 là tỉnh Sóc Trăng, nay thuộc thành phố Cần Thơ), lễ hội Oóc Om Bóc và đua ghe Ngo được nâng lên quy mô cấp tỉnh và kéo dài trong nhiều ngày với nhiều hoạt động phong phú. Theo thông tin từ TTXVN, lễ hội Oóc Om Bóc và đua ghe Ngo tỉnh Sóc Trăng năm 2023 được tổ chức từ ngày 25 đến 27/11/2023, nhằm tôn vinh nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của bà con các dân tộc trong tỉnh. Cần Thơ cũng là nơi tổ chức lễ hội này.

Lễ hội Ok Om Bok tại Trà Vinh có gì đặc sắc?

Tại tỉnh Vĩnh Long (trước 7/2025 là tỉnh Trà Vinh), nơi có gần 32% dân số là người Khmer, lễ hội Ok Om Bok được tổ chức rất long trọng. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2014, trở thành di sản cấp quốc gia thứ tư của tỉnh. Sự kiện thường diễn ra tại Khu Văn hóa, Du lịch Ao Bà Om, một danh thắng cấp quốc gia. Kể từ năm 2024, tỉnh còn tổ chức Tuần lễ Văn hóa, Du lịch gắn với lễ hội, bao gồm hội chợ thương mại, không gian ẩm thực Nam Bộ, liên hoan múa dân tộc Khmer và các giải thể thao, thu hút hàng chục nghìn lượt người tham gia.