Thánh Gióng - Phù Đổng Thiên Vương có ý nghĩa gì trong tâm thức người Việt?
Thánh Gióng, hay còn được tôn xưng là Phù Đổng Thiên Vương, là một trong bốn vị thánh bất tử (Tứ bất tử) của tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ, bên cạnh Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử và Liễu Hạnh Công Chúa. Không chỉ là một nhân vật huyền thoại, Thánh Gióng đã trở thành một biểu tượng văn hóa đa diện, thấm sâu vào đời sống tinh thần và phản ánh khát vọng của cộng đồng người Việt qua hàng nghìn năm lịch sử.
Nguồn gốc truyền thuyết và sự hình thành biểu tượng
Truyền thuyết kể rằng, vào đời Hùng Vương thứ sáu, tại làng Gióng (nay thuộc xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội), có một bà mẹ ngoài đồng trông thấy một vết chân khổng lồ liền ướm thử và về nhà mang thai. Sau mười hai tháng, bà sinh ra một cậu bé khôi ngô nhưng lên ba tuổi vẫn chưa biết nói, chưa biết cười. Khi giặc Ân kéo đến xâm lược, cậu bé bỗng cất tiếng nói đòi đi đánh giặc. Từ đó, cậu lớn nhanh như thổi, vươn vai thành tráng sĩ, nhờ dân làng rèn ngựa sắt, roi sắt, nón sắt rồi xông pha trận mạc. Khi roi sắt gãy, chàng nhổ tre bên đường làm vũ khí và đánh tan quân giặc. Sau khi thắng trận, Thánh Gióng cưỡi ngựa lên núi Sóc Sơn rồi bay thẳng về trời.
Câu chuyện về cậu bé làng Gióng không chỉ đơn thuần là một huyền thoại về người anh hùng chống giặc ngoại xâm. Theo PGS.TS Trần Lâm Biền, hình tượng Thánh Gióng còn mang ý nghĩa sâu sắc về việc chế ngự thiên tai, một mối lo thường trực của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Chi tiết nhổ tre để đánh giặc phản ánh thực tế tre là vật liệu phổ biến trong đời sống và sản xuất của người Việt cổ. Việc tôn thờ Phù Đổng Thiên Vương thực chất là sự tôn vinh sức lao động cộng đồng, tinh thần đoàn kết và truyền thống "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.
Hội Gióng là gì?
Hội Gióng là một trong những lễ hội lớn nhất và độc đáo nhất trong hệ thống gần 8.000 lễ hội truyền thống của Việt Nam. Đây là một màn diễn xướng tổng hợp, huy động hàng nghìn người tham gia với nhiều vai diễn khác nhau, từ các "ông hiệu" cho đến đội quân "phù giá", những người múa hát Ải Lao và những cậu bé chăn trâu, biểu tượng của tinh thần toàn dân đánh giặc.
Không gian lễ hội được tổ chức tại hai tâm điểm chính: đền Phù Đổng (nơi Thánh Gióng sinh ra) và đền Sóc (nơi Thánh Gióng hóa về trời). Ngoài ra, các làng nơi Gióng đi qua hoặc dừng chân cũng tổ chức hội, tạo nên một quần thể lễ hội vùng rộng lớn. Điểm nhấn của Hội Gióng là các "trận đánh" giặc Ân được tái hiện bằng ngôn ngữ biểu tượng tại các bãi Đống Đàm, Soi Bia, thể hiện sức mạnh phi thường của Thánh Gióng.
Giá trị văn hóa và tính nhân dân sâu sắc
Theo GS. Ngô Đức Thịnh, nét độc đáo của Hội Gióng được thể hiện qua nhiều lớp giá trị văn hóa tích hợp. Lõi ban đầu của hội là một lễ hội nông nghiệp, diễn ra vào tháng Tư khi mùa mưa bắt đầu, với nhiều nghi lễ mang tính phồn thực, cầu mong mùa màng bội thu. Từ thời Lý, Trần, hội Gióng dần chuyển hóa thành biểu tượng tinh thần cố kết cộng đồng chống ngoại xâm, dung hòa cả yếu tố nông nghiệp và tinh thần yêu nước.
Tính nhân dân của Hội Gióng được thể hiện qua sự tham gia tự nguyện và khâu tuyển chọn kỹ lưỡng các vai diễn. Người dân bình bầu ai là ông hiệu cờ, hiệu trống, ai tham gia quân Gióng hay quân giặc Ân. Những người được chọn phải có đạo đức tốt, gia đình tiêu biểu. Việc được tham gia diễn xướng được coi là một vinh dự lớn, tạo nên động lực để các gia đình phấn đấu rèn luyện, góp phần xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh ở cộng đồng.
Vì sao Hội Gióng là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại?
Vào hồi 18h20 ngày 16/11/2010 (tức 22h20 giờ Việt Nam), tại kỳ họp thứ 5 của Ủy ban liên chính phủ theo Công ước 2003 của UNESCO tại Nairobi, Kenya, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc của Việt Nam chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là di sản thứ ba của Hà Nội và là lễ hội duy nhất của Việt Nam được vinh danh trong danh sách này tại thời điểm đó. UNESCO đánh giá Hội Gióng là một "bảo tàng văn hóa của Việt Nam, lưu giữ nhiều lớp phù sa văn hóa, tín ngưỡng".
Sự kiện này là niềm tự hào của người dân Thủ đô nói riêng và cả nước nói chung. Nhà nghiên cứu người Pháp G. Dumoutier từ năm 1893 đã ghi lại rằng Hội Gióng là một trong những cảnh tượng cảm động nhất mà ông từng chứng kiến ở vùng Bắc kỳ, và đặt câu hỏi liệu người dân châu Âu có còn tự hào làm lễ kỷ niệm một sự kiện lịch sử 2300 năm trước hay không. Điều này cho thấy sức sống mãnh liệt và giá trị trường tồn của di sản này.
Cách bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại như thế nào?
Việc được UNESCO vinh danh không chỉ là sự ghi nhận mà còn đặt ra trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản trước những thách thức của đời sống hiện đại. Nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng cần có cách tiếp cận tổng thể và chiến lược để khai thác tiềm năng của không gian di sản đền Phù Đổng - Lễ hội Gióng.
PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, đề xuất phát triển hoạt động diễn xướng thực cảnh, tái hiện huyền thoại Phù Đổng với sự hỗ trợ của âm thanh, ánh sáng và kỹ thuật sân khấu hiện đại. Điều này sẽ tạo ra sản phẩm du lịch đặc thù, giúp lan tỏa tinh thần Phù Đổng ra khỏi phạm vi làng xã. Bên cạnh đó, việc kết nối các điểm di tích như chùa Kiến Sơ - cái nôi của dòng thiền Vô Ngôn Thông, cùng các làng nghề truyền thống như nghề hoa giấy Phù Đổng, nghề y dược Ninh Hiệp sẽ tạo thành chuỗi trải nghiệm văn hóa phong phú.
Tuy nhiên, PGS.TS Đặng Văn Bài cũng nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng: Hội Gióng với tư cách là hàng hóa đặc biệt phải mang lại lợi ích kinh tế, nhưng giá trị tinh thần vẫn là chính, không phải lợi nhuận. Phần lõi của lễ hội vẫn là tín ngưỡng và các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh. Các dịch vụ phụ trợ chỉ là yếu tố làm thỏa mãn nhu cầu của khách tham quan. GS. Jo Caust từ Đại học South Australia cũng khuyến cáo rằng sinh lời không phải là chức năng chính của lễ hội, mà nó cần được nhìn nhận như yếu tố quan trọng thúc đẩy đời sống tinh thần của cộng đồng.
Kết luận
Thánh Gióng - Phù Đổng Thiên Vương không chỉ là một nhân vật lịch sử huyền thoại mà còn là một di sản văn hóa sống động, chứa đựng những giá trị nhân bản sâu sắc của người Việt: khát vọng đất nước thái bình, nhân dân no ấm, tinh thần đoàn kết toàn dân trước mọi thách thức. Từ câu chuyện cậu bé làng Gióng vươn vai thành tráng sĩ đánh tan giặc Ân, đến một lễ hội quy mô lớn được UNESCO vinh danh, Thánh Gióng đã trở thành biểu tượng trường tồn của dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản này trong đời sống đương đại đòi hỏi sự chung tay của các nhà quản lý, chuyên gia và đặc biệt là cộng đồng - những người đã và đang gìn giữ ngọn lửa văn hóa này qua nhiều thế hệ.
