Ba dòng tôn giáo của người Chăm là gì?
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về người Chăm là xem họ như một khối tôn giáo thống nhất. Trên thực tế, cộng đồng Chăm ở Việt Nam, tập trung chủ yếu tại Ninh Thuận và Bình Thuận, cùng một bộ phận ở An Giang, Tây Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh, chia thành ba dòng tín ngưỡng tôn giáo khác biệt rõ rệt.
Chăm Bàlamôn, còn được cộng đồng gọi là Chăm Ahiêr, là dòng lớn nhất tại Ninh Thuận và Bình Thuận. Tôn giáo của họ hình thành từ sự bản địa hóa các yếu tố Bà La Môn giáo (Hindu giáo) du nhập từ vương quốc Champa cổ, hòa quyện sâu với tín ngưỡng dân gian bản địa như thờ thần núi, thần biển, thờ vua và các vị anh hùng lịch sử được thần thánh hóa.
Chăm Bàni, còn gọi là Chăm Awal, là cộng đồng tiếp nhận Hồi giáo từ nhiều thế kỷ trước nhưng đã bản địa hóa sâu sắc, đến mức chỉ giữ lại một số yếu tố mang tính biểu tượng của giáo lý Hồi giáo, không thực hành trọn vẹn năm trụ cột (Ngũ trụ) như cộng đồng Hồi giáo chính thống. Người Chăm Bàni thờ nhiều vị thần, tôn kính thần đất, thần vua và tổ tiên, đồng thời có nhắc đến Allah nhưng vị trí của Allah trong đời sống tín ngưỡng của họ khá mờ nhạt so với cộng đồng Hồi giáo chính thống.
Chăm Islam, tập trung nhiều ở An Giang và Tây Ninh, theo Hồi giáo gần như trọn vẹn theo giáo luật chính thống: hành lễ năm lần mỗi ngày, thực hiện đầy đủ tháng chay Ramadan, có thể hành hương Mecca, và có phong tục cưới hỏi, tang ma khác biệt với hai cộng đồng Bàlamôn và Bàni. Ba cộng đồng này, dù cùng chung nguồn gốc ngôn ngữ và lịch sử vương quốc Champa, có đời sống tôn giáo, lịch pháp và lễ hội riêng biệt, không nên gộp chung khi tìm hiểu văn hóa Chăm.
Katê, đại lễ của người Chăm Bàlamôn
Katê là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng Chăm Bàlamôn, diễn ra vào ngày mồng một tháng bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào cuối tháng Chín hoặc đầu tháng Mười dương lịch. Đây là dịp tưởng nhớ các vị vua, các vị thần và những bậc tiền nhân có công với cộng đồng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, vợ chồng hòa thuận và con cháu sinh sôi.
Lễ hội thường kéo dài ba ngày, mở đầu bằng nghi thức rước y phục nữ thần Po Nagar từ làng Chăm Bàni Hữu Đức lên tháp Poklong Garai hoặc các đền tháp khác. Tại tháp, các nghi thức chính gồm mở cửa tháp, tắm tượng thần bằng nước thiêng và rượu, mặc y phục mới cho tượng thần, rồi đến phần đại lễ với nhạc cụ Chăm truyền thống như trống Ginăng, trống Baranưng và kèn Saranai. Sau phần lễ tại tháp, người dân trở về từng làng, từng gia đình để tiếp tục cúng tế tổ tiên và ăn mừng, tạo nên không khí giống ngày Tết của cộng đồng Chăm Bàlamôn. Lễ hội Katê ở Ninh Thuận và Bình Thuận đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ramưwan, tháng thiêng của người Chăm Bàni
Trong khi Katê thuộc về người Chăm Bàlamôn, cộng đồng Chăm Bàni có dịp lễ quan trọng nhất riêng mang tên Ramưwan, bắt nguồn từ tên gọi tháng Ramadan trong Hồi giáo. Tuy vậy, Ramưwan của người Chăm Bàni không hoàn toàn trùng khớp với tháng chay Ramadan của cộng đồng Hồi giáo trên thế giới. Trước khi các vị chức sắc (thầy Char) vào thánh đường (thánh đường Bàni gọi là chùa) để thực hành chay tịnh, cộng đồng thực hiện các nghi lễ mang đậm bản sắc Chăm bản địa như tảo mộ, cúng cơm tưởng nhớ tổ tiên và cúng nữ thần. Ramưwan vì vậy vừa là một tháng chay tịnh mang màu sắc Hồi giáo, vừa là dịp đoàn tụ gia đình và tưởng nhớ người đã khuất, được người Chăm Bàni xem trọng như một cái Tết trong năm.
Tháp Chăm có phải chỉ là phế tích?
Các cụm tháp Chăm cổ như Poklong Garai, Po Rome ở Ninh Thuận hay Po Sah Inư ở Bình Thuận thường được nhắc tới như những công trình kiến trúc gạch nung độc đáo của vương quốc Champa xưa. Nhưng với cộng đồng Chăm Bàlamôn hiện nay, các tháp này không phải phế tích khảo cổ mà vẫn là không gian thờ tự đang hoạt động: nơi đặt tượng và bệ thờ các vị vua được thần thánh hóa, nơi các chức sắc tôn giáo (thầy Cả sư, thầy Bà, thầy Kadhar) hành lễ định kỳ, và là trung tâm của lễ Katê hằng năm. Việc gìn giữ tháp Chăm, do đó, không chỉ là công tác bảo tồn di sản kiến trúc mà còn gắn liền với việc duy trì một đời sống tôn giáo vẫn đang tiếp diễn của cộng đồng Chăm Bàlamôn hôm nay.
