Xôi ngũ sắc là gì?
Trong bức tranh ẩm thực đa sắc màu của vùng núi phía Bắc, xôi ngũ sắc nổi lên như một tuyệt tác hội tụ đủ hương vị, màu sắc và triết lý nhân sinh. Đây là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ ngày lễ, Tết, cưới hỏi của đồng bào các dân tộc Thái, Tày, Nùng, Dao... Mỗi dân tộc lại có một cách lý giải và tạo hình riêng, nhưng tựu trung lại, món ăn này đều thể hiện sự giao thoa giữa con người với đất trời, giữa hiện thực và tâm linh.
Điểm đặc biệt làm nên giá trị của xôi ngũ sắc không chỉ nằm ở hương vị dẻo thơm của gạo nếp nương mà còn ở kỹ thuật tạo màu hoàn toàn tự nhiên từ các loại cây cỏ, lá rừng. Người Tày, Thái quan niệm, sự hòa quyện của năm màu sắc tượng trưng cho ngũ hành, một học thuyết triết học phương Đông đã ăn sâu vào đời sống tâm linh của họ.
Năm màu xôi tượng trưng cho ngũ hành như thế nào?
Theo quan niệm của người xưa, xôi ngũ sắc được tạo nên từ sự kết hợp hài hòa của năm yếu tố cơ bản: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Mỗi màu sắc của xôi không chỉ đơn thuần là kết quả của quá trình nhuộm màu từ lá cây, mà còn là hiện thân của một hành, một quy luật vận hành của tự nhiên:
- Màu trắng (hành Kim): Giữ nguyên màu trắng tự nhiên của gạo nếp, tượng trưng cho sự tinh khôi, trong trắng, khởi nguồn của sự sống. Trong ngũ hành, Kim đại diện cho kim loại, cho sự cứng cỏi, bền bỉ.
- Màu xanh (hành Mộc): Được tạo ra từ lá dứa, lá gừng hoặc một số loại lá rừng khác. Màu xanh là màu của núi rừng, của cây cối, tượng trưng cho hành Mộc, cho sự sinh sôi, phát triển và sức sống mãnh liệt.
- Màu đỏ (hành Hỏa): Thường được tạo từ quả gấc hoặc lá cẩm đỏ. Màu đỏ rực rỡ tượng trưng cho hành Hỏa, cho khát vọng sống mãnh liệt, cho nhiệt huyết và tinh thần đoàn kết.
- Màu tím (hành Thủy): Được chiết xuất từ lá cẩm tím, một loại cây quen thuộc của đồng bào. Màu tím thủy chung tượng trưng cho hành Thủy, cho sự mềm mại, uyển chuyển nhưng đầy sức mạnh tiềm ẩn của nước.
- Màu vàng (hành Thổ): Màu vàng được lấy từ củ nghệ tươi già giã nhuyễn. Màu vàng của đất đai, của mùa màng bội thu tượng trưng cho hành Thổ, cho sự no ấm, phồn thịnh và đủ đầy.
Sự giao thoa giữa ẩm thực và triết lý nhân sinh
Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện bản đồ ngũ hành, xôi ngũ sắc còn thể hiện một thế giới quan sâu sắc về sự vận hành của vũ trụ. Sự kết hợp của năm màu sắc trên cùng một mâm xôi cho thấy triết lý về sự hài hòa, tương sinh, tương khắc của ngũ hành. Các hành không tồn tại độc lập mà luôn tác động, chuyển hóa lẫn nhau để tạo nên sự cân bằng cho vạn vật.
Trong văn hóa người Tày, Thái, việc bày một mâm xôi ngũ sắc đầy đủ trên bàn thờ tổ tiên hay trong các dịp trọng đại là cách để họ gửi gắm ước nguyện về một cuộc sống hài hòa, đủ đầy và bình an. Mỗi màu xôi mang một thông điệp riêng: Màu xanh tượng trưng cho hòa bình, sự sống của núi rừng; màu trắng cho sự chân thành, nguyên sơ; màu đỏ cho khát vọng sống; màu vàng cho sự ấm no; và màu tím cho tình yêu thủy chung, son sắt. Sự quần tụ của năm màu sắc trên một mâm cỗ còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng.
Cách tạo màu và đồ xôi ngũ sắc như thế nào?
Để có được một mâm xôi ngũ sắc đẹp mắt và thơm ngon, người nấu phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ và tỉ mỉ. Khâu chọn gạo là bước quan trọng nhất. Người Tày thường chọn loại nếp nương trồng trên các thửa ruộng bậc thang, hạt gạo to tròn, căng mẩy, đều hạt.
Sau khi chọn được gạo, các loại lá, củ tạo màu sẽ được rửa sạch, giã nát rồi đun sôi khoảng 20-30 phút để lấy nước cốt. Nước màu sau đó được lọc qua vải để loại bỏ cặn và để nguội. Gạo nếp được ngâm riêng từng màu qua đêm hoặc ít nhất từ 2-3 tiếng để màu ngấm đều.
Khâu đồ xôi cũng đòi hỏi sự khéo léo. Người Tày thường đồ xôi bằng chõ gỗ, để xôi chín bằng hơi nước, giúp hạt xôi mềm dẻo mà không bị nát. Lửa phải đều, vừa phải để xôi chín đều, dẻo thơm. Với món xôi ngũ sắc, người nấu có thể đồ riêng từng màu hoặc đồ chung trong một chõ. Nếu đồ chung, họ sẽ dùng các mảnh nan tre đan hoặc khung gỗ chia thành 5 ngăn như 5 cánh hoa để ngăn cách các màu, tránh để màu bị lem vào nhau.
Xôi ngũ sắc có ý nghĩa gì trong đời sống tinh thần người Tày?
Đối với người Tày nói riêng và các dân tộc Tây Bắc nói chung, xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh. Mâm xôi ngũ sắc thường được bày ở vị trí trung tâm của mâm cỗ, thể hiện sự trang trọng và lòng thành kính của gia chủ đối với tổ tiên, thần linh.
Tạo hình của mâm xôi cũng rất đa dạng, tùy thuộc vào sự sáng tạo của người phụ nữ. Có người xếp thành hình 5 cánh hoa, có người xếp thành hình núi nhiều tầng, hình ruộng bậc thang hay đơn giản là những đường cong mềm mại quần tụ bên nhau. Dù được tạo hình theo cách nào, mâm xôi ngũ sắc vẫn luôn mang một vẻ đẹp hài hòa, thể hiện sự khéo léo, tinh tế và tấm lòng của người nấu.
Trong các dịp lễ, Tết, cưới hỏi, ngày hội mùa, xôi ngũ sắc trở thành sợi dây kết nối tình cảm cộng đồng, là minh chứng cho sự trường tồn của những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp. Món ăn giản dị từ hạt gạo nếp nương ấy đã trở thành một biểu tượng văn hóa đặc sắc, góp phần làm phong phú thêm kho tàng ẩm thực của các dân tộc Việt Nam.
Bài tổng quan chủ đề: Ẩm thực truyền thống Việt Nam có gì đặc trưng theo vùng miền?
