Lễ hội Ok Om Bok là gì?
Ok Om Bok, còn được gọi là lễ hội Cúng trăng, là một trong ba lễ hội dân gian lớn nhất năm của đồng bào Khmer Nam Bộ, bên cạnh Sen Dolta và Chôl Chnăm Thmây. Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với thần Mặt Trăng, vị thần được tín ngưỡng dân gian xem là đã bảo vệ mùa màng, điều hòa thời tiết và mang lại cuộc sống no ấm.
Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh của lễ Ok Om Bok là gì?
Theo quan niệm của người Khmer, thần Mặt Trăng (Peareach Peasey) là vị thần cai quản mùa màng và thời tiết. Tín ngưỡng này bắt nguồn từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước lâu đời, khi con người phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Hằng tháng, cứ vào ngày trăng tròn, người Khmer thường tổ chức nghi lễ cúng trăng tại nhà để cầu xin thần bảo hộ cho lúa thóc đầy bồ.
Khi Phật giáo Nam Tông (Theravada) du nhập và ảnh hưởng sâu rộng, người Khmer vẫn duy trì tục cúng trăng nhưng kết hợp hài hòa với Phật giáo. Vào các ngày rằm và ngày 30 âm lịch hằng tháng, họ đến chùa nghe kinh, niệm Phật và cầu khấn các vị thần linh, trong đó có thần Mặt Trăng, mong cuộc sống đủ đầy, sung túc.
Lễ hội Ok Om Bok được tổ chức vào ngày rằm tháng 10 âm lịch, tức ngày 15 tháng Ka-Đât theo lịch Khmer. Thời điểm này trùng với lúc kết thúc vụ mùa, khi người dân đã thu hoạch xong những vụ lúa chính. Đây là lúc họ tạ ơn các vị thần đã phù hộ cho một năm mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa.
Nghi thức cúng trăng tại gia và tại chùa diễn ra như thế nào?
Lễ hội Ok Om Bok bao gồm các nghi thức được tổ chức cả tại nhà và tại chùa, mang đậm tính cộng đồng của phum, sróc (làng, ấp của người Khmer).
Nghi thức cúng tại nhà
Buổi chiều, mỗi gia đình chuẩn bị các vật phẩm cúng chủ yếu là nông sản tự sản xuất như cốm dẹt, chuối, dừa, khoai lang, khoai mì, cam, quýt. Khi màn đêm buông xuống và mặt trăng vừa nhô lên khỏi ngọn tre, người ta bày các lễ vật lên một chiếc bàn trải vải sạch đặt trước sân.
Chủ nhà đóng vai trò chủ tế, thắp nhang và kính cẩn khấn vái, tạ ơn thần Mặt Trăng đã phù hộ cho gia đình trong năm qua được bình yên, khỏe mạnh và mùa màng bội thu. Họ cũng cầu xin thần chứng giám lòng thành và tiếp tục phù hộ cho gia đình trong năm tới. Một phong tục phổ biến là người lớn sẽ hái những cọng lúa mới trộn với cốm dẹt đưa cho trẻ em ăn, với mong ước các em sẽ no ấm, khỏe mạnh và hay ăn chóng lớn.
Nghi thức tại chùa
Khác với nghi thức gia đình, việc cúng trăng tại chùa được tổ chức với quy mô lớn hơn, mang tính cộng đồng, thu hút đông đảo người dân trong phum, sróc tham gia. Các nhà sư sẽ chủ trì buổi lễ, tụng kinh cầu nguyện cho bà con được an lành, quốc thái dân an. Không khí tại chùa trở nên trang nghiêm nhưng cũng đầm ấm, gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Đua ghe ngo có ý nghĩa gì trong lễ hội?
Nếu nghi thức cúng trăng là phần lễ thì đua ghe ngo chính là phần hội sôi động và hấp dẫn nhất, được xem là linh hồn của lễ hội Ok Om Bok. Trên các dòng sông, kênh rạch, những chiếc ghe ngo dài hơn 20 mét với hình dáng độc đáo được các đội tuyển từ khắp các phum, sróc chuẩn bị kỹ lưỡng.
Đội đua thường gồm hàng chục tay chèo khỏe mạnh, mặc trang phục truyền thống sặc sỡ, phối hợp nhịp nhàng theo tiếng trống, tiếng chiêng và lời hò của người chỉ huy. Ghe ngo được trang trí đẹp mắt, đầu ghe thường được chạm khắc hình tượng linh thiêng. Các đội đua tranh tài quyết liệt trên quãng đường dài, tạo nên khung cảnh vô cùng sôi động, thu hút hàng nghìn khán giả đứng dọc hai bên bờ cổ vũ.
Các hoạt động văn hóa khác trong dịp lễ là gì?
Bên cạnh đua ghe ngo, lễ hội Ok Om Bok còn có nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian phong phú khác như thả đèn nước, thả lồng đèn gió. Những chiếc đèn lồng được thả lên trời và thả xuống sông mang theo ước nguyện của người dân về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Du khách cũng có thể hòa mình vào các trò chơi dân gian như kéo co, đập nồi đất, nhảy bao, đẩy gậy, bóng chuyền hay leo cây dầu.
Lễ hội Ok Om Bok tại Trà Vinh có gì đặc sắc?
Tại tỉnh Trà Vinh, nơi có gần 32% dân số là người Khmer, lễ hội Ok Om Bok được tổ chức rất long trọng. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2014, trở thành di sản cấp quốc gia thứ tư của tỉnh. Sự kiện thường diễn ra tại Khu Văn hóa, Du lịch Ao Bà Om, một danh thắng cấp quốc gia. Kể từ năm 2024, tỉnh còn tổ chức Tuần lễ Văn hóa, Du lịch gắn với lễ hội, bao gồm hội chợ thương mại, không gian ẩm thực Nam Bộ, liên hoan múa dân tộc Khmer và các giải thể thao, thu hút hàng chục nghìn lượt người tham gia.
Kết luận
Ok Om Bok không chỉ là một lễ hội tín ngưỡng mà còn là không gian văn hóa đặc sắc, nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ. Lễ hội thể hiện sự gắn kết cộng đồng, sự tri ân thiên nhiên và niềm tin vào cuộc sống no ấm. Với những giá trị to lớn đó, việc bảo tồn và phát huy lễ hội Ok Om Bok gắn với phát triển du lịch là hướng đi đúng đắn, giúp di sản này ngày càng lan tỏa và được bạn bè quốc tế biết đến.
Bài tổng quan chủ đề: Lễ hội truyền thống Việt Nam có những loại nào?
