Ngày Dân số Việt Nam 26/12: nguồn gốc và ý nghĩa
Ngày Dân số Việt Nam được tổ chức hằng năm vào ngày 26/12, gắn với truyền thống công tác dân số và kế hoạch hóa gia đình của nước ta. Đây là dịp để nhìn lại thành tựu, nhận diện thách thức và định hướng chính sách dân số trong bối cảnh mới.
Nguồn gốc và bối cảnh ra đời
Ngày Dân số Việt Nam ra đời năm 1997, trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh công tác dân số và kế hoạch hóa gia đình. Việc chọn ngày 26/12 gắn với truyền thống của ngành dân số, đồng thời tạo điểm nhấn truyền thông để nâng cao nhận thức cộng đồng về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số.
Trong nhiều thập kỷ, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến công tác dân số, có sự điều chỉnh chính sách phù hợp với bối cảnh thế giới và tình hình thực tế đất nước. Việt Nam cũng áp dụng nhiều phương pháp sáng tạo để giải quyết bất bình đẳng, thu hẹp khoảng cách phát triển kinh tế xã hội giữa các vùng và nhóm dân cư.
Những thành tựu nổi bật
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, tốc độ gia tăng dân số đã được khống chế thành công, tỷ lệ tăng dân số hằng năm giảm từ 1,7% giai đoạn 1989-1999 xuống còn 1,14% giai đoạn 2009-2019. Việt Nam đạt mức sinh thay thế từ năm 2006 và duy trì tổng tỷ suất sinh (TFR) ở mức 2,0-2,1 con/phụ nữ trong suốt thời gian qua.
Cơ cấu dân số chuyển dịch tích cực, lực lượng lao động trong độ tuổi tăng mạnh từ 56,1% năm 1989 lên 67,5% năm 2023. Việt Nam bước vào thời kỳ "dân số vàng" từ năm 2007, tạo cơ hội tăng đầu tư cho an sinh xã hội, y tế, giáo dục, việc làm. Phân bố dân số hợp lý hơn, gắn với đô thị hóa; tỷ lệ dân số đô thị tăng từ 20% năm 1993 lên 38,1% năm 2020.
Năm 2023, quy mô dân số Việt Nam khoảng 104 triệu người, đứng thứ 15 thế giới và thứ 3 Đông Nam Á về dân số trên 100 triệu. Tốc độ tăng dân số là 0,84%. Số lượng và tỷ trọng dân số ở độ tuổi lao động chiếm gần 70%. Chất lượng dân số cải thiện toàn diện, tuổi thọ trung bình tăng từ 65,5 tuổi năm 1993 lên 74,5 tuổi năm 2023, cao hơn nhiều quốc gia cùng mức thu nhập bình quân đầu người.
Tình trạng suy dinh dưỡng và tỷ lệ tử vong ở bà mẹ, trẻ em giảm mạnh. Tầm vóc và thể lực người Việt Nam cải thiện đáng kể. Chỉ số phát triển con người (HDI) năm 2022 đạt 0,726, thuộc nhóm các nước có trình độ phát triển con người ở mức cao. Những thành tựu này tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, nâng cao bình đẳng giới, tiến bộ xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường.
Thách thức: già hóa dân số và mức sinh giảm
Bên cạnh thành tựu, công tác dân số đối mặt nhiều khó khăn. Duy trì vững chắc mức sinh thay thế trên phạm vi toàn quốc chưa thật sự bền vững, xuất hiện xu thế mức sinh xuống thấp (năm 2023 ước tính 1,96 con/phụ nữ, thấp nhất trong lịch sử và dự báo tiếp tục giảm). Tốc độ già hóa dân số nhanh và sẽ sớm qua thời kỳ dân số vàng; tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết, mang thai và sinh con ở người chưa thành niên, tầm vóc, thể lực, chất lượng cuộc sống cần cải thiện nhiều hơn.
Dân số Việt Nam bắt đầu già hóa từ năm 2011 và đang già hóa nhanh hơn nhiều quốc gia khác. Năm 2023, dân số trên 104 triệu người, trong đó khoảng 16 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16%. Dự báo Việt Nam trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2036 và xã hội siêu già vào năm 2049.
Điểm cơ bản tạo ra thách thức là Việt Nam chỉ có trên 20 năm để chuyển từ xã hội già hóa dân số sang xã hội dân số già, trong khi nhiều nước có cả trăm năm hoặc hơn nửa thế kỷ để thay đổi chính sách. Già hóa dân số tác động tiêu cực đến phát triển kinh tế xã hội cả ngắn hạn và dài hạn. Trong ngắn hạn, già hóa ảnh hưởng đến cơ cấu lực lượng lao động, từ đó ảnh hưởng đến tăng trưởng. Tiềm năng tăng trưởng phụ thuộc vào mức tăng năng suất lao động và tỷ lệ tăng trưởng nguồn nhân lực. Khi tỷ lệ này xuống quá thấp, thiếu hụt lao động cho phát triển kinh tế, đặc biệt công nghiệp và dịch vụ. Trong dài hạn, già hóa tạo tác động đa chiều từ kinh tế đến an sinh xã hội và văn hóa. Thách thức lớn nhất là chăm sóc sức khỏe và bảo đảm sinh kế cho 15-20 triệu người già.
Hành động và định hướng
Ngày 10/12/2024, tại lễ phát động Tháng hành động quốc gia về dân số và kỷ niệm Ngày Dân số Việt Nam 2024, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA), cho biết sự chuyển đổi từ xã hội trẻ thành xã hội già có nhiều tác động sâu rộng và cần bắt đầu chuẩn bị ngay từ bây giờ. Các giải pháp gồm tăng năng suất lao động kết hợp chính sách tạo việc làm bền vững, tăng tỷ lệ tham gia lao động, đặc biệt với dân số cao tuổi, hỗ trợ phụ nữ duy trì tham gia thị trường lao động và đầu tư vào y tế, giáo dục.
Năm 2024, Ngày Dân số Việt Nam có chủ đề "Nâng cao chất lượng dân số để đất nước phồn vinh, gia đình hạnh phúc", tôn vinh thành tựu và nhấn mạnh thách thức như tốc độ già hóa, bất bình đẳng giới và chất lượng cuộc sống. Bộ Y tế đề nghị các địa phương quan tâm, chỉ đạo lồng ghép các yếu tố dân số vào quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội.
Ý nghĩa đối với mỗi người dân
Ngày Dân số Việt Nam không chỉ là dịp kỷ niệm của ngành dân số, mà còn là lời nhắc về trách nhiệm của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng trong việc nâng cao chất lượng dân số. Đó là chăm sóc sức khỏe sinh sản, giáo dục giới tính, bình đẳng giới, chăm sóc người cao tuổi và xây dựng môi trường sống lành mạnh. Những nỗ lực này góp phần thực hiện thành công Mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam (VSDGs).
