Người H'Mông sống ở đâu trên vùng cao nguyên đá?
Người H'Mông (thường gọi là người Mông, một trong 54 dân tộc của Việt Nam) cư trú chủ yếu tại các tỉnh vùng núi cao phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Cao Bằng, những nơi có độ cao lớn, địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt. Cộng đồng người Mông ở Việt Nam gồm nhiều nhóm địa phương như Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Đỏ, Mông Xanh, phân biệt qua trang phục và một số phong tục, nhưng đều chia sẻ nền tảng tín ngưỡng vạn vật hữu linh (thuyết vật linh) sâu sắc, chi phối gần như toàn bộ đời sống tinh thần từ lúc sinh ra đến khi mất đi.
Vạn vật hữu linh là gì?
Trong quan niệm của người Mông, mọi vật trong tự nhiên, núi, rừng, sông suối, cây cối, đá, thậm chí đồ vật trong nhà, đều có linh hồn (dạng "ma" hoặc thần linh trú ngụ). Con người được hiểu gồm hai phần gắn bó mật thiết: thể xác và linh hồn (hoặc nhiều hồn, tùy quan niệm từng vùng). Khi con người chết đi, thể xác tan rã nhưng linh hồn vẫn tồn tại độc lập, cần được dẫn đường trở về với tổ tiên qua các nghi lễ đúng cách; nếu không, linh hồn có thể vất vưởng, quấy nhiễu người sống. Chính niềm tin này lý giải vì sao tang lễ của người Mông thường kéo dài nhiều ngày với trình tự nghi thức phức tạp, tỉ mỉ.
Bên cạnh thờ cúng tổ tiên trong mỗi gia đình, người Mông còn thờ nhiều loại ma nhà (ma cửa, ma bếp, ma cột cái, ma buồng), mỗi vị trí trong ngôi nhà gỗ truyền thống đều được xem là nơi trú ngụ của một thần linh bảo hộ riêng, phải được cúng bái vào những dịp quan trọng như Tết, cưới hỏi, làm nhà mới.
Thầy khèn là ai và có vai trò gì?
Một nét rất đặc trưng trong tín ngưỡng người Mông là vai trò kép của cây khèn (khèn Mông), vừa là nhạc cụ, vừa là phương tiện hành lễ tâm linh. Trong tang lễ, các nghệ nhân thổi khèn có uy tín, am hiểu bài bản (gọi là thầy khèn) được gia chủ mời đến đóng vai trò như thầy cúng, thực hiện toàn bộ nghi thức tiễn đưa người chết thông qua tiếng khèn, mỗi đám tang thường mời hai hoặc bốn thầy khèn.
Nghi lễ bắt đầu bằng việc thầy cúng làm lễ trừ tà rồi gọi hồn người chết. Thầy khèn thổi khèn đi vòng quanh trong nhà rồi ra tới ngõ, người thân bưng mâm lễ vật đi theo sau; thầy vừa thổi vừa thực hiện các động tác nghi lễ như khom lưng, quỳ trước mâm lễ. Lời khèn và lời cúng (đọc bằng tiếng Mông) có chức năng "chỉ đường" để linh hồn người quá cố tìm được lối về đoàn tụ với tổ tiên nơi chín suối, đồng thời bày tỏ lòng thương tiếc, ca ngợi công đức người đã khuất. Với những gia đình có điều kiện, sau khi an táng khoảng 12 ngày, người Mông còn tổ chức thêm lễ "ma khô", một nghi lễ tiễn biệt lần cuối để linh hồn người mất được siêu thoát hoàn toàn, không còn vướng bận nơi trần thế.
Lễ hội Gầu Tào có ý nghĩa gì?
Trong tiếng Mông, "Gầu Tào" có nghĩa gần với "chơi ngoài trời" hay "hội chơi đồi". Lễ hội này có nguồn gốc rất cụ thể và nhân văn: xưa kia, những cặp vợ chồng người Mông kết hôn nhiều năm mà chưa có con nối dõi thường lên một ngọn đồi cao, đẹp, thoáng đãng để lập đàn cúng, cầu xin thần núi, thần đồi ban cho con cái. Nếu lời cầu ứng nghiệm, gia đình đó sẽ tổ chức lễ tạ ơn linh đình, mời cả bản đến chung vui, và từ những lễ tạ ơn cá nhân ấy, qua nhiều thế hệ, Gầu Tào dần trở thành lễ hội chung của cả cộng đồng, được tổ chức vào dịp đầu xuân (thường từ mùng 1 đến 15 tháng Giêng âm lịch).
Trung tâm lễ hội là một cây nêu (cây mộc) được dựng lên trên khu đất bằng phẳng đầu bản, trên đó treo các dải vải màu, tượng trưng cho lời cầu nguyện gửi lên thần linh. Phần lễ gồm nghi thức cúng tạ trời đất, thần núi, cầu phúc, cầu lộc cho cả bản. Phần hội sôi nổi với các trò chơi truyền thống như ném pao, đánh quay, kéo co, bắn nỏ, cùng những màn múa khèn, hát gầu plềnh (dân ca giao duyên) của trai gái người Mông. Ý nghĩa của lễ hội cũng mở rộng theo thời gian: từ cầu con, cầu mệnh cho một gia đình, Gầu Tào ngày nay mang ý nghĩa cầu cho cả bản làng mùa màng bội thu, người người mạnh khỏe, nhà nhà ấm no, trở thành sợi dây kết nối con người với thần linh và kết nối cộng đồng người Mông với nhau sau một năm lao động vất vả trên nương rẫy.
Gìn giữ bản sắc giữa dòng chảy hiện đại
Cả tín ngưỡng vạn vật hữu linh lẫn lễ hội Gầu Tào của người Mông hiện đang được nhiều tỉnh như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên phục dựng và tổ chức thường niên, vừa để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, vừa để giới thiệu với du khách. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn hóa cũng lưu ý một thách thức có thật: tang lễ truyền thống của người Mông trước đây thường kéo dài nhiều ngày, gây tốn kém cho gia đình, nên chính quyền và cộng đồng đang cùng vận động rút ngắn thời gian tổ chức mà vẫn giữ được các nghi thức cốt lõi mang giá trị tâm linh, tinh thần, một quá trình thích ứng đang diễn ra trong chính cộng đồng người Mông, không phải sự áp đặt từ bên ngoài.
