Một cộng đồng mẫu hệ giữa cao nguyên
Người Ê Đê là một trong những tộc người có dân số đông nhất ở Tây Nguyên, cư trú tập trung tại tỉnh Đắk Lắk cùng một phần Phú Yên, Khánh Hòa. Xã hội Ê Đê vận hành theo chế độ mẫu hệ rõ nét: con cái sinh ra mang họ mẹ, tài sản và nhà cửa được truyền theo dòng nữ, và trong hôn nhân chính người con gái chủ động nhờ mai mối đến hỏi cưới chồng. Sau khi cưới, người chồng về ở nhà vợ. Điều này không có nghĩa đàn ông Ê Đê không có vai trò: nam giới vẫn là người đại diện dòng họ mẹ mình trong đối ngoại, cúng tế và xử lý những việc lớn của dòng tộc như tang ma, cưới hỏi.
Biểu tượng vật chất rõ nhất của chế độ mẫu hệ là ngôi nhà dài, kiểu nhà sàn bằng gỗ và tre nứa có thể kéo dài hàng chục mét để chứa cả một đại gia đình nhiều thế hệ theo dòng mẹ. Cầu thang chính lên nhà dài thường được tạc hình trăng khuyết và đôi bầu ngực, vừa gợi tín ngưỡng phồn thực cầu mong sinh sôi, vừa khẳng định vai trò trung tâm của người phụ nữ trong ngôi nhà. Nhà dài không chỉ là chỗ ở mà còn là không gian diễn ra phần lớn các nghi lễ vòng đời và sinh hoạt cộng đồng của dòng họ.
Thế giới thần Yang và tín ngưỡng vạn vật hữu linh là gì?
Tín ngưỡng truyền thống của người Ê Đê là một hình thức vạn vật hữu linh, tin rằng mọi vật trong tự nhiên, từ ngọn núi, dòng sông, cây cổ thụ đến hạt lúa, đều có thần linh (Yang) trú ngụ. Đứng đầu hệ thần là cặp thần sáng tạo Aê Điê và Aê Đu, được xem như những đấng tạo ra trời đất và con người. Dưới đó là các vị thần chuyên trách như Yang Lăn (thần đất), Yang Mđiê (thần lúa) cùng vô số thần linh cai quản sông suối, bến nước, rừng núi và từng ngôi nhà. Người Ê Đê tin rằng đời sống của con người phụ thuộc vào việc giữ mối quan hệ hài hòa với các Yang, thông qua cúng tế đúng lễ và tuân thủ những điều kiêng kỵ (còn gọi là các luật tục, klei duê) được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Các nghi lễ nông nghiệp gắn liền với vòng quay mùa vụ: lễ cúng bến nước đầu năm cầu nguồn nước trong lành, lễ cúng rẫy trước khi gieo trỉa, lễ mừng cơm mới sau thu hoạch để tạ ơn Yang Mđiê. Cồng chiêng, vốn là một phần của di sản Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận, luôn hiện diện trong những dịp này như phương tiện để lời cầu khấn của con người đến được với thần linh.
Lễ bỏ mả: nghi lễ khép lại một vòng đời diễn ra như thế nào?
Trong toàn bộ hệ thống nghi lễ vòng đời của người Ê Đê, lễ bỏ mả giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Sau khi một người qua đời và được chôn cất, gia đình vẫn tiếp tục thăm viếng, mang cơm nước ra mộ trong một thời gian, bởi quan niệm truyền thống cho rằng linh hồn người chết chưa hẳn đã rời hẳn thế giới người sống. Lễ bỏ mả được tổ chức, thường sau một năm hoặc lâu hơn tùy điều kiện gia đình, để chính thức chấm dứt giai đoạn chăm sóc đó. Gia đình dựng lại hoặc trang hoàng nhà mồ, đặt vào đó những vật dụng, có khi cả tài sản của người quá cố, bởi quan niệm thế giới bên kia là sự tiếp nối của thế giới bên này. Trong lễ, cồng chiêng, rượu cần và các bài cúng vang lên suốt nhiều ngày, cùng điệu múa quanh nhà mồ, để tiễn linh hồn người chết rời hẳn khỏi phần mộ, về với thế giới tổ tiên. Sau lễ bỏ mả, gia đình không còn nghĩa vụ thăm nom mộ phần nữa, và người sống được xem là đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận với người đã khuất.
Ứng xử với sự thay đổi
Như nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên, đời sống tín ngưỡng của người Ê Đê ngày nay đan xen giữa tín ngưỡng truyền thống và các tôn giáo du nhập, đặc biệt là Tin Lành và Công giáo, đã có mặt trong một bộ phận cộng đồng Ê Đê từ giữa thế kỷ 20. Nhiều gia đình vẫn giữ song song cả hai: tôn giáo mới cho đời sống tâm linh cá nhân, và các nghi lễ vòng đời truyền thống như một phần bản sắc văn hóa tộc người. Nhà dài, cồng chiêng và lễ bỏ mả, dù không còn phổ biến như trước, vẫn được nhiều buôn làng ở Đắk Lắk gìn giữ như những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc Ê Đê giữa một Tây Nguyên đang đổi thay nhanh chóng.
