Lễ giỗ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực ở Kiên Giang: Nét đẹp văn hóa tưởng niệm hơn 156 năm

Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực: Hơn một thế kỷ tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc

Hằng năm, cứ đến ngày 26 đến 28 tháng 8 âm lịch, người dân khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long lại đổ về thành phố Rạch Giá, tỉnh An Giang (trước 7/2025 là tỉnh Kiên Giang) để dự Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực, hay còn gọi là Lễ hội Đình thần Nguyễn Trung Trực. Đây là dịp để tưởng nhớ người anh hùng đã hy sinh vì nước, với hai chiến công vang dội "Hỏa hồng Nhựt Tảo" và đốt cháy đồn Kiên Giang. Lễ hội không chỉ là nét đẹp văn hóa tâm linh mà còn là dịp để giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ.

Nguyễn Trung Trực là ai? Thân thế và sự nghiệp của ông

Nguyễn Trung Trực, tên thật là Nguyễn Văn Lịch (còn gọi là Quản Chơn, Quản Lịch), sinh năm 1838 tại làng Bình Nhật, huyện Cửa An, phủ Tân An (nay thuộc xã Bình Đức, huyện Bến Lức, tỉnh Long An), trong một gia đình làm nghề chài lưới. Ông nổi tiếng tinh thông võ nghệ, am hiểu sách thánh hiền, tính tình cương trực và giàu lòng yêu nước.

Khi thực dân Pháp xâm lược, ông gia nhập đội nông binh dưới quyền Lãnh binh Trương Định. Năm 1861, ông tham gia bảo vệ thành Gia Định dưới trướng Thống đốc quân vụ đại thần Nguyễn Tri Phương. Sau khi thành Gia Định thất thủ lần thứ hai, ông tập hợp lực lượng kháng chiến ở vùng Tây Nam Bộ, gây cho quân Pháp nhiều tổn thất.

Nổi bật nhất là trận dùng hỏa công đốt cháy tiểu pháo hạm L’Espérance (Hy vọng) tại vàm Nhựt Tảo, huyện Bến Lức (trước 7/2025) cũ. Sau chiến công này, ông được triều đình phong chức Thành thủ úy Hà Tiên. Tuy nhiên, Hà Tiên bị chiếm trước khi ông kịp nhậm chức, ông lui về Tà Niên (nay thuộc xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, Kiên Giang) để tổ chức lực lượng.

Năm 1868, ông chỉ huy nghĩa quân tấn công đồn Kiên Giang, tiêu diệt toàn bộ lính Pháp và làm chủ tỉnh lỵ trong 10 ngày. Quân Pháp dồn toàn lực đàn áp, bắt được ông và đưa về Sài Gòn thẩm vấn, dụ dỗ bằng chức tước, tiền tài nhưng bất thành. Ngày 27/10/1868, ông bị xử chém tại Rạch Giá khi mới 30 tuổi.

Nguồn gốc và sự hình thành Lễ giỗ như thế nào?

Ngay sau khi Nguyễn Trung Trực hy sinh, người dân đã lén lút thờ cúng ông tại Đình thần Nam Hải, một ngôi đình nhỏ ở xóm chài trên bờ kênh Ông Hiển (nay thuộc phường Vĩnh Thanh Vân, thành phố Rạch Giá). Đến năm 1891, đình được di dời về địa điểm hiện tại tại phường Vĩnh Thanh, thành phố Rạch Giá. Kể từ đó, hằng năm cứ đến ngày 26-28/8 âm lịch, người dân lại tổ chức lễ cúng giỗ ông.

Trải qua hơn 156 năm, lễ giỗ dần trở thành một lễ hội lớn, được tổ chức bài bản với sự tham gia của chính quyền và nhân dân. Năm 2024, lễ hội kỷ niệm 156 năm ngày ông hy sinh (1868-2024).

Quy mô và các hoạt động chính của Lễ hội gồm những gì?

Lễ hội Đình thần Nguyễn Trung Trực thường diễn ra trong 3 ngày, bao gồm cả phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm tại khuôn viên đình, với các nghi thức dâng hương, tế lễ, đọc văn tế. Ngoài ra, còn có các hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc như:

Sân khấu Không gian Đờn ca tài tử Nam Bộ và Hội thi Đờn ca tài tử tỉnh An Giang (trước 7/2025 là tỉnh Kiên Giang).

• Giải Vovinam cấp tỉnh, Giải Kiên Giang Wanderlust Marathon.
• Triển lãm Mỹ thuật khu vực VIII (Đồng bằng sông Cửu Long) và Liên hoan sân khấu thanh niên chủ đề "Khí phách người Anh hùng dân tộc".
• Trình diễn thư pháp, trưng bày ảnh nghệ thuật "Kiên Giang - Đất nước - Con người".
• Biểu diễn lân sư rồng, diễu hành xe hoa, hội thi chim hót, trưng bày sinh vật cảnh.
• Hội thi cộ hoa, đêm hội hoa đăng trên Sông Kiên, cầu quốc thái dân an.

Tinh thần cộng đồng và các giá trị lan tỏa ra sao?

Điểm đặc biệt của Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực là sự tham gia tự giác, gắn kết cộng đồng rất cao. Nhiều người dân từ các tỉnh lân cận như An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp đến đây từ trước vài ngày để phục vụ lễ hội như một cách bày tỏ lòng thành kính. Họ cùng nhau dựng cổng chào, trại nấu ăn, trại võng, lau chùi đồ thờ tự, chuẩn bị cờ lọng, và nấu những bữa cơm chay miễn phí phục vụ khách hành hương.

Theo ông Phan Văn Minh, một người dân An Giang nhiều năm liền đến phụ giúp lễ hội: "Tôi và nhiều người đến đây góp của, góp công làm giỗ cho cụ Nguyễn với mục đích là bày tỏ lòng tôn kính công lao và đức tài của vị anh hùng". Chính tinh thần này đã tạo nên không khí ấm áp, thiêng liêng và đậm tính nhân văn của lễ hội.

Ý nghĩa lịch sử và giáo dục truyền thống là gì?

Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực không chỉ đơn thuần là một nghi lễ tưởng niệm, mà còn là dịp để giáo dục truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Qua việc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của ông, thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc, về tinh thần bất khuất của cha ông.

Lễ hội còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể của địa phương, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc tổ chức lễ hội hằng năm cũng góp phần quảng bá hình ảnh, du lịch của Kiên Giang, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Thông tin hữu ích cho du khách

Nếu có dịp ghé thăm Kiên Giang vào dịp cuối tháng 8 âm lịch, du khách có thể đến dự Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực tại Đình thần Nguyễn Trung Trực, số 56 đường Nguyễn Công Trứ, phường Vĩnh Thanh, thành phố Rạch Giá. Lễ hội thường bắt đầu từ ngày 26 đến 28/8 âm lịch, tuy nhiên, không khí lễ hội đã rộn ràng từ nhiều ngày trước đó.

Du khách nên đến sớm để có thể tham gia các hoạt động dâng hương, chiêm bái và thưởng thức các tiết mục văn nghệ. Lưu ý giữ gìn vệ sinh chung, trang phục lịch sự khi vào khu di tích. Lễ hội thường thu hút hơn 1 triệu lượt người tham dự, vì vậy du khách nên chủ động sắp xếp thời gian và phương tiện di chuyển hợp lý.

Bảng tóm tắt các mốc thời gian và sự kiện chính trong cuộc đời Nguyễn Trung Trực cùng lễ giỗ.