Mai Kiều Liên là ai?
Mai Kiều Liên là một trong những gương mặt gắn bó lâu năm nhất với ngành sữa Việt Nam, người đã giữ vai trò điều hành cấp cao tại Vinamilk qua nhiều giai đoạn thay đổi lớn của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế. Bà sinh ngày 1/9/1953 tại Paris (Pháp), quê gốc Vị Thanh, Hậu Giang, cha bà là bác sĩ Mai Văn Thông. Sự nghiệp của bà gắn với một doanh nghiệp nhà nước được tiếp quản từ những cơ sở sữa bị chiến tranh tàn phá, rồi đưa doanh nghiệp ấy trở thành công ty sữa lớn nhất Việt Nam.
Con đường từ sinh viên vật lý đến kỹ sư ngành sữa diễn ra thế nào?
Bà khởi đầu với ngành Vật lý, nhưng giữa thập niên 1970 được cử sang Liên Xô học chế biến thịt sữa, theo diện đào tạo phục vụ đất nước sau chiến tranh. Đây là kiểu lựa chọn nhân sự mang tính kế hoạch: nhà nước cử người đi học những ngành còn thiếu, để về phục vụ các lĩnh vực sản xuất then chốt. Năm 1976 về nước, bà vào làm kỹ sư tại Công ty Sữa Cà phê Miền Nam, tiền thân Vinamilk, đúng lúc doanh nghiệp vừa tiếp quản ba nhà máy sữa bị chiến tranh tàn phá.
Việc một kỹ sư trẻ được đặt vào một cơ sở sản xuất đang gần như phải dựng lại từ đầu là điểm khởi đầu có ý nghĩa: mọi vấn đề về nguyên liệu, thiết bị, quy trình đều nằm trong tay đội ngũ kỹ thuật, và kinh nghiệm tích lũy ở giai đoạn này về sau trở thành nền tảng cho những quyết định lớn hơn.
Bà lên vị trí điều hành qua những bước nào?
Từ kỹ sư, bà lần lượt qua các vị trí Phó Giám đốc kỹ thuật, Phó Tổng Giám đốc rồi trở thành Tổng Giám đốc Vinamilk từ năm 1992. Đây là lộ trình đi lên từ chuyên môn kỹ thuật sang quản lý, điều thường thấy ở các doanh nghiệp sản xuất thời bao cấp và giai đoạn đầu đổi mới. Khi Vinamilk cổ phần hóa, niêm yết năm 2003, bà kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị, đến 2015 thôi vai trò này để tập trung điều hành với cương vị Tổng Giám đốc. Việc tách hai vai trò cho thấy mức độ phức tạp tăng lên của một doanh nghiệp đã niêm yết, khi quản trị hội đồng và điều hành hằng ngày cần được phân định rõ hơn.
Vì sao "cuộc cách mạng trắng" và vùng nguyên liệu trong nước lại đáng kể?
Bà khởi xướng "cuộc cách mạng trắng" đầu thập niên 1990, đặt nền móng cho chăn nuôi bò sữa trong nước thay vì phụ thuộc sữa bột nhập khẩu. Điểm đáng kể nằm ở chỗ đây là thay đổi cấu trúc chuỗi cung ứng, không chỉ là một dòng sản phẩm mới: một doanh nghiệp chế biến muốn chủ động nguyên liệu thì phải tổ chức được nguồn sữa tươi trong nước, kéo theo chuyện giống, kỹ thuật chăn nuôi, thu mua và vận chuyển. Làm được điều đó giúp doanh nghiệp bớt lệ thuộc vào biến động giá và nguồn cung nhập khẩu, đồng thời tạo ra một mạng lưới hộ chăn nuôi gắn với nhà máy.
Lô hàng xuất khẩu sang Iraq và việc mở thị trường có ý nghĩa gì?
Năm 1998, bà trực tiếp đàm phán lô hàng xuất khẩu đầu tiên của Vinamilk, 300 tấn sữa bột và 2.000 tấn sữa đặc sang Iraq giữa lúc nước này còn chiến sự. Đây là thương vụ được nhắc nhiều trong các ghi chép về doanh nghiệp, và ý nghĩa của nó nằm ở hai mặt: một doanh nghiệp Việt Nam lần đầu tự đứng ra đàm phán một đơn hàng lớn ở thị trường nước ngoài, và việc đàm phán diễn ra trong điều kiện rủi ro cao về cả vận chuyển lẫn thanh toán. Từ bước mở đường này, sản phẩm của Vinamilk về sau có mặt tại hơn 60 quốc gia, với kim ngạch xuất khẩu cộng dồn gần 3,5 tỷ USD.
Những ghi nhận chính thức và bình chọn quốc tế nói lên điều gì?
Bà được phong Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2005, nhận Huân chương Độc lập hạng Ba năm 2022. Đây là các hình thức ghi nhận chính thức của nhà nước, thuộc loại ghi chép chắc chắn. Bên cạnh đó, bà nhiều năm liền có tên trong danh sách nữ doanh nhân quyền lực nhất châu Á do Forbes và Fortune bình chọn, gần nhất là "Top 100 phụ nữ quyền lực châu Á" của Fortune năm 2024 và 2025. Các bảng xếp hạng kiểu này mang tính bình chọn và đánh giá của tòa soạn, nên nên đọc như một chỉ dấu về vị trí trong ngành hơn là một thước đo thành tích. Bà cũng là nữ doanh nhân Việt Nam duy nhất từng nhận giải Thành tựu trọn đời của Forbes Việt Nam.
Đâu là phần chắc chắn và đâu là phần cần đọc thận trọng?
Phần chắc chắn gồm các mốc có thể đối chiếu với hồ sơ doanh nghiệp và thông báo chính thức: ngày sinh, quê quán, các vị trí đã đảm nhiệm, việc cổ phần hóa và niêm yết, các danh hiệu nhà nước, cùng các con số về lô hàng xuất khẩu và kim ngạch cộng dồn. Phần mang tính giai thoại hoặc diễn giải nhiều hơn là những câu chuyện quanh "cuộc cách mạng trắng" và thương vụ Iraq, vốn thường được kể lại với nhấn mạnh vào vai trò cá nhân của người lãnh đạo. Cách đọc hợp lý là xem đó như bối cảnh để hiểu vì sao các quyết định ấy được coi là bước ngoặt, trong khi vẫn nhớ rằng một doanh nghiệp lớn vận hành bằng cả một bộ máy chứ không bằng một người.