Lễ hội Gầu Tào là gì?
Đối với đồng bào dân tộc Mông ở vùng cao Tây Bắc, Tết đến xuân về không chỉ là dịp sum họp gia đình mà còn là thời điểm diễn ra những lễ hội truyền thống đặc sắc nhất. Trong đó, Gầu Tào nổi lên như một lễ hội lớn, mang đậm chiều sâu văn hóa và đời sống tâm linh của cộng đồng.
Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi
Theo tiếng dân tộc Mông, “Gầu Tào” có nghĩa là “chơi ngoài trời” hay “hội chơi trên đồi”. Tên gọi này phản ánh không gian diễn ra lễ hội, thường là những khu đất rộng, thoáng đãng trên đồi hoặc ở trung tâm bản làng. Theo phong tục xưa, Gầu Tào thường do những gia đình giàu có, có uy tín trong bản đứng ra tổ chức với mong ước cầu mong mưa thuận, gió hòa, con cháu khỏe mạnh, gia đình ấm no. Theo thời gian, ý nghĩa của lễ hội được mở rộng, trở thành ngày hội chung của cả bản làng trong dịp đón Tết Nguyên đán, mừng Xuân mới, là dịp để cộng đồng gắn kết và cùng nhau hướng về một năm mới an lành.
Phần lễ: Nghi thức dựng cây nêu linh thiêng
Lễ hội Gầu Tào gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ là những nghi thức tín ngưỡng trang nghiêm, trong đó tâm điểm là cây nêu. Cây nêu được xem là biểu tượng chính, là “phần hồn” của lễ hội, tượng trưng cho sự trường tồn và sức mạnh của người Mông trên vùng đất cao.
Nghi thức đầu tiên là dựng cây nêu. Một nghệ nhân cao tuổi, có uy tín trong làng sẽ đảm nhận việc chọn ngày lành tháng tốt và tiến hành chặt cây. Nghi lễ này đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối: cây nêu khi chặt không được chạm đất mà phải được hạ xuống từ từ và có người thay nhau khênh, vác ra khu vực tổ chức lễ hội để dựng lên và trang trí đẹp mắt.
Sau khi cây nêu được dựng, nghi lễ cúng sẽ được tiến hành. Chủ tế là một nghệ nhân được lựa chọn kỹ càng, với bài cúng nhằm tạ ơn thần núi, thần đất, thần trời, thần suối đã ban cho đồng bào một năm mùa màng bội thu và cầu xin các vị thần linh tiếp tục phù hộ cho cộng đồng. Sau lời khấn, hai thanh niên người Mông sẽ cắt tiết gà, dùng giấy cúng chấm vào tiết rồi hóa vàng. Nghi thức này mang ý nghĩa dâng lễ vật, gồm con gà trống, hương và giấy tượng trưng cho vàng bạc, để thần linh chứng giám lòng thành của bà con.
Phần hội có những hoạt động gì?
Kết thúc phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian đặc sắc. Trong không gian rộn rã của tiếng sáo, tiếng khèn, các chàng trai khỏe mạnh đảm nhận việc mổ trâu, nấu cỗ, trong khi các cô gái Mông lại khéo léo thể hiện tài năng thêu thùa những đường hoa văn tinh xảo trên váy áo truyền thống hay tham gia các điệu múa uyển chuyển.
Bên cạnh đó, các trò chơi dân gian như kéo co, ném pao, đánh quay, thi giã bánh giầy... diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Không khí náo nhiệt, vui tươi diễn ra xung quanh cây nêu, tạo nên một bức tranh văn hóa đầy màu sắc của vùng cao ngày xuân.
Lễ hội Gầu Tào ở các địa phương có gì khác nhau?
Lễ hội Gầu Tào được tổ chức ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc có đông đồng bào Mông sinh sống như Lai Châu, Yên Bái, Hà Giang, Hòa Bình... Mỗi địa phương lại có những nét biến tấu riêng, tạo nên sự phong phú, đa dạng cho lễ hội.
Tại Lai Châu, lễ hội Gầu Tào được nâng cấp tổ chức với quy mô cấp huyện từ năm 2023 theo Nghị quyết của Tỉnh ủy về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa gắn với phát triển du lịch. Lễ hội Gầu Tào huyện Phong Thổ năm 2024 có sự tham gia của 8 đoàn đến từ 7 xã và thành phố Lai Châu. Các đội thi tham gia nhiều nội dung phong phú như thi văn nghệ, lắp ráp khèn Mông, thêu hoa văn thổ cẩm, trưng bày không gian văn hóa, thi nấu thắng cố và bày mâm cỗ truyền thống.
Tại Yên Bái, lễ hội Gầu Tào của người Mông ở các huyện Trạm Tấu, Mù Cang Chải, Văn Chấn cũng vừa được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Điều này cho thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số.
Giá trị di sản và sức sống đương đại
Năm 2020, Lễ hội Gầu Tào được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, khẳng định những giá trị văn hóa to lớn của lễ hội. Gầu Tào không chỉ là dịp để người Mông bày tỏ lòng biết ơn với thần linh, tổ tiên mà còn là không gian văn hóa cộng đồng đặc biệt, nơi các giá trị văn hóa truyền thống được trao truyền và gìn giữ.
Kết thúc lễ hội là nghi lễ hạ cây nêu. Cây nêu được hạ xuống theo hướng mặt trời lặn, đi ra sông suối, biển cả với quan niệm xua đi những điều không may mắn, giúp năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Nghi thức này khép lại một lễ hội đầy ý nghĩa, để lại trong lòng mỗi người con Mông niềm tin và hy vọng về một năm mới tốt lành.
Ngày nay, lễ hội Gầu Tào không chỉ là nét đẹp văn hóa của riêng người Mông mà còn trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, là cầu nối giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, góp phần quảng bá hình ảnh vùng cao Tây Bắc đến với du khách trong nước và quốc tế.
Bài tổng quan chủ đề: Lễ hội truyền thống Việt Nam có những loại nào?
