Nhà ở truyền thống bốn vùng: nhà ba gian Bắc Bộ, nhà rường Huế, nhà rông Tây Nguyên, nhà sàn Tây Bắc

Vì sao bốn vùng lại có kiểu nhà ở khác nhau?

Bốn kiểu nhà ở truyền thống này hình thành từ những điều kiện tự nhiên, tổ chức xã hội và tín ngưỡng không giống nhau. Nhà ba gian Bắc Bộ và nhà rường Huế thuộc vùng đồng bằng, nơi người dân dựng nhà trên nền đất, dùng gỗ là vật liệu chính và tổ chức không gian theo gia đình phụ hệ. Nhà rông Tây Nguyên và nhà sàn Tây Bắc thuộc vùng đồi núi, nơi người dân dựng nhà sàn cao ráo để tránh ẩm thấp và thú dữ, đồng thời gắn với đời sống cộng đồng của buôn làng hoặc bản mường.

Các nguồn tham khảo dùng cho bài này không đề cập đầy đủ cả bốn vế. Nguồn về nhà rường Huế, nhà rông Tây Nguyên và nhà sàn người Thái Tây Bắc khá chi tiết. Riêng nhà ba gian Bắc Bộ, các nguồn đã thu thập không có bài viết chuyên sâu, nên phần trình bày dưới đây về vế này chỉ dựa trên kiến thức phổ thông về kiến trúc nhà ở đồng bằng Bắc Bộ, không có nguồn dẫn cụ thể. Những chỗ các nguồn nói khác nhau, bài sẽ ghi rõ.

Những điểm chung giữa bốn kiểu nhà

Cả bốn kiểu nhà đều dùng vật liệu tự nhiên tại chỗ: gỗ, tre, nứa, lá tranh hoặc cỏ tranh. Kết cấu khung cột kèo bằng gỗ chịu lực là điểm chung của cả bốn, dù tên gọi các bộ phận và cách lắp dựng có khác. Mỗi kiểu nhà đều có một khu vực dành cho thờ cúng hoặc sinh hoạt tâm linh, và vị trí khu vực đó phản ánh quan niệm về thứ bậc trong gia đình hoặc trong cộng đồng.

Điểm khác nhau cơ bản nằm ở chỗ nhà dành cho ai. Nhà ba gian Bắc Bộ và nhà rường Huế là nhà của một gia đình, còn nhà rông Tây Nguyên là nhà của cả một làng. Nhà sàn Tây Bắc vừa là nơi ở của gia đình vừa mang các quy ước về vai trò nam nữ trong không gian sinh hoạt.

Nhà ba gian Bắc Bộ

Nhà ba gian là kiểu nhà ở phổ biến của vùng đồng bằng Bắc Bộ, thường dựng trên nền đất, khung gỗ, mái lợp rạ hoặc ngói, phía trước có sân và thường có vườn hoặc ao. Tên gọi "ba gian" chỉ cách chia không gian theo hàng cột thành ba phần: gian giữa và hai gian bên. Gian giữa là nơi trang trọng nhất, đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách. Hai gian bên dành cho sinh hoạt thường ngày và chỗ ngủ của các thành viên trong gia đình. Một số nhà có thêm chái ở hai đầu hồi, tạo thành kiểu nhà ba gian hai chái.

Các nguồn đã thu thập cho bài này không có bài viết chuyên sâu về nhà ba gian Bắc Bộ, nên các chi tiết về kích thước, hướng nhà và nghi thức dựng nhà chưa được kiểm chứng bằng nguồn cụ thể. Người đọc nên tra thêm tài liệu về kiến trúc nhà ở đồng bằng Bắc Bộ nếu cần số liệu chính xác.

Nhà rường Huế

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, nhà rường Huế có nguồn gốc từ Quảng Trị. Khi chúa Nguyễn Hoàng vào Huế khoảng thế kỷ 17, ông đã mang theo nhà rường, và theo cách giải thích này, nhiều ngôi nhà rường ở Huế sau đó được mua từ Quảng Trị rồi đưa về dựng lại. Tên gọi "rường" xuất phát từ việc nhà có nhiều rường cột, rường kèo, mè, với lối kiến trúc theo hình chữ Đinh, chữ Khẩu hoặc chữ Công.

Số gian trong nhà rường được phân định bằng hàng cột. Hai chái ở hai đầu nhà phân cách với các gian giữa bằng vách ngăn. Không gian sử dụng thường chia thành bốn phần: gian giữa dành cho tiếp khách phía ngoài và thờ cúng thần Phật, tổ tiên phía trong; buồng phía đông dành cho gia chủ là nam giới; buồng phía tây dành cho mẹ hoặc vợ của gia chủ là nữ giới; phần phía sau nối suốt từ đông qua tây gọi là hậu liêu, dành làm phòng ngủ cho con cái hoặc làm kho.

Theo bài viết trên báo Nhân Dân, nhà rường Huế chịu ảnh hưởng của kiến trúc Trung Hoa ở yếu tố phong thủy và chạm trổ tinh xảo trên cột trụ, đòn giông, bàn thờ, câu đối, hoành phi và các chi tiết hoa văn. Nhưng nhà rường không chỉ là một ngôi nhà gỗ đơn thuần mà gắn liền với vườn. Tổng thể nhà vườn được quy hoạch theo các nguyên tắc của thuật phong thủy: nhà có bình phong phía trước trên trục chính của gian giữa, hai biểu tượng rồng chầu hổ phục đối xứng hai bên sân, và minh đường là yếu tố mặt nước có thể là bể cạn trên sân hoặc ao sen sau hòn non bộ.

Bài báo cũng dẫn lời nhà nghiên cứu văn hóa Chu Sơn: "Vua chúa ở nhà rường. Hoàng thân quốc thích ở nhà rường. Quan lại ở nhà rường. Người giàu ở nhà rường. Phật, Thánh ở nhà rường. Ma quỷ cũng ở nhà rường. Ông bà tổ tiên ở nhà rường. Con cháu cũng ở nhà rường". Cách nói này cho thấy nhà rường gắn với nhiều tầng lớp và nhiều sinh hoạt khác nhau trong văn hóa Huế.

Một điểm cần lưu ý: bài báo cho biết nhà rường cũng có ở nhiều tỉnh miền Trung từ Quảng Bình, Quảng Trị đến Quảng Nam, Quảng Ngãi, thậm chí cả Tây Nam Bộ, nhưng khi nhắc đến nhà rường thì người ta thường nghĩ ngay đến Huế.

Nhà rông Tây Nguyên

Theo bài viết trên báo Nhân Dân, ở Tây Nguyên, mỗi dân tộc có kiểu làm nhà rông khác nhau dù nhìn qua tưởng giống nhau. Nhà rông của người Giẻ Triêng nhỏ và thấp, nhà rông của người Xê Đăng vút cao, nhà rông của người Gia Rai thanh thoát như lưỡi rìu dựng ngược vào trời xanh, còn nhà rông của người Ba Na mềm mại như gà mẹ đứng giữa với đàn gà con là các nhà sàn chung quanh.

Bài báo ghi nhận một thực tế: đến thời điểm bài viết, nhà rông chỉ còn ở các dân tộc phía bắc Tây Nguyên, từ Gia Lai trở ra đến các dân tộc ven dãy Trường Sơn ở Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam. Phía nam Tây Nguyên, từ Đắk Lắk trở vào, với các dân tộc như Ê Đê, Mơ Nông, nhà rông không còn mà đồng bào làm nhà dài, và ý nghĩa cộng đồng của nhà dài không giống nhà rông.

Để làm nhà rông, thường mỗi làng hoặc cả vùng chỉ có một vài người vừa có năng khiếu vừa được truyền nghề, đủ khả năng chỉ huy dân làng dựng nhà. Ngôi nhà chỉ dùng tranh tre nứa lá, hoàn toàn dùng rìu và dao rựa, nhưng có khả năng chống chọi với gió cao nguyên mùa khô và mưa mùa mưa.

Nhà rông vừa là nơi dân làng tụ tập sinh hoạt, được bài báo ví như "trái tim" của làng, vừa đáp ứng các nhu cầu thiết yếu: chỗ ngủ, bếp lửa, nơi dành cho khách. Khách đến làng được mời lên nhà rông và được đối xử như ở nhà mình; đến bữa, dân làng mang đồ ăn tới và khách trở thành khách chung của mọi người. Nhà rông cũng có nơi cho dân làng hội họp, sàn rộng để ngồi, sàn thưa để ngồi uống rượu cần. Tại một số làng, bà con làm đến hai nhà rông: nhà rông cái dành cho phụ nữ và nhà rông đực dành cho đàn ông.

Về mặt tâm linh, theo bài báo, nhà rông mang ý nghĩa rất lớn và chi phối đời sống tinh thần của buôn làng. Bài báo so sánh ở một phương diện nào đó, nhà rông như đình làng của người Việt. Ngôi nhà biểu hiện sự hùng mạnh của làng: nhà rông càng to thì làng càng mạnh, càng sung túc. Nhà rông được coi là nơi linh thiêng, là nơi trung gian giữa người và Yang, nên các hoạt động tâm linh của dân làng đều diễn ra ở đây. Trong bất cứ nhà rông nào cũng phải có nơi để vật thiêng, và trên nóc nhà rông đều trang trí hoa văn, họa tiết mô phỏng hình mặt trời, rau dớn.

Về nguyên tắc, nhà rông bao giờ cũng nằm ở trung tâm của làng. Bài báo dẫn nhận định của giới kiến trúc: chỉ với đôi tay và đôi mắt ước lượng của các nghệ nhân, chỉ có dao và rìu, người dân Tây Nguyên đã tạo nên ngôi nhà rông với tỷ lệ được đánh giá là hài hòa. Sàn nhà rông truyền thống được lát bằng le, chừa các kẽ hở để khi uống rượu ghè, nước chảy ra sẽ lọt xuống sàn ngay. Nhà rông là của chung của làng nhưng cũng là của từng người: thanh niên chưa vợ và đàn ông vợ chết có thể lên ngủ hằng đêm.

Bài báo cũng trình bày những khác biệt giữa nhà rông truyền thống và nhà rông văn hóa do Nhà nước đầu tư xây dựng. Theo bài, nhà rông văn hóa thường đặt cạnh trụ sở xã thay vì ở trung tâm làng, không có nơi để vật thiêng, dùng sàn xi măng hoặc ván khít thay vì sàn le có kẽ hở, và thường khóa cửa vào ban đêm. Bài báo nêu ý kiến rằng đây là những lý do khiến một số nhà rông văn hóa ít được cộng đồng sử dụng.

Nhà sàn Tây Bắc

Theo bài viết của tác giả Trần Văn Hạc trên báo Nhân Dân, nhà sàn của người Thái cổ ở Tây Bắc được mô tả như một ngôi nhà "ba thế giới", gồm ba yếu tố thiên, địa, nhân. Các bản mường của người Thái Tây Bắc thường tập trung bên suối, chân đồi theo nguyên lý "sơn chầu thủy tụ".

Về yếu tố thiên, người Thái cổ Tây Bắc quan niệm vũ trụ ba tầng thông tỏ và giao cảm. Nhà sàn thường có hai đầu hồi khum khum như mai rùa gọi là "tụp cống", gắn với truyền thuyết thần rùa "pua tấu" đã dạy cho người Thái biết cách làm nhà. Trên đòn nóc ở hai đầu hồi có trang trí hai thanh gỗ đóng chéo nhau hình chữ X gọi là khau cút. Tùy theo hoàn cảnh gia đình và địa vị xã hội mà khau cút có cách trang trí riêng từ đơn giản tới phức tạp, trên đó có hoa văn, họa tiết hình trăng khuyết, hoa sen, búp cây guột, và đều có hoa đực và hoa cái tượng trưng cho âm dương và khát vọng sinh sôi.

Trong nhà sàn bao giờ cũng có cột thiêng "sau hẹ". Trên cột thiêng có lồng một giỏ tre tượng trưng cho bầu trời gọi là chóp nguôm, trên đó treo hình thần rùa bằng gỗ, ba bông lúa, ba bông thì là, gói hạt rau cải, linh vật của nam và nữ đẽo bằng gỗ, cùng thanh gươm. Cột thiêng được bài báo mô tả như cầu nối đất với trời. Trên đầu kèo và bậu cửa sổ trang trí nhiều hình kỷ hà, hoa văn mô phỏng cỏ, cây, hoa, lá, chim thú với từng cặp đối xứng theo nguyên lý âm dương hài hòa, trong đó có chạm đôi thuồng luồng chầu nhau.

Trên nhà sàn người Thái cổ Tây Bắc có hai bếp lửa, một bếp dành riêng cho nam giới và một bếp dành cho nữ giới. Về yếu tố địa, nhà được làm bằng gỗ tốt, tre, hóp, lợp gianh, thường dựa lưng vào đồi núi, quay mặt ra sông, suối hoặc cánh đồng theo tiêu chí "sơn chầu thủy tụ". Khi dựng nhà, yếu tố phong thủy được chú trọng nhằm khắc phục nhược điểm của thế đất và tuổi tác của gia chủ. Người Thái có câu "Làm ăn có tháng, làm nhà có ngày".

Về yếu tố nhân, cấu trúc nhà sàn thể hiện vai trò và vị trí của mỗi thành viên trong gia đình. Nhà bao giờ cũng có hai cầu thang: "tang chan" và "tang quản". Cầu thang phía chan dành cho nữ giới, thường có chín bậc ứng với "chín vía". Cầu thang phía quản dành cho nam giới, thường có bảy bậc ứng với "bảy vía". Trên nhà sàn, từ bếp lửa bên quản đến hết tang quản là nơi dành cho đàn ông và thờ cúng. Cấu trúc bản mường của người Thái Tây Bắc được tổ chức theo vòng tròn đồng tâm: gia đình, bản, mường nhỏ, mường lớn.

Bài báo cũng nêu rằng ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều vật liệu hiện đại được đưa vào xây dựng, nhưng các yếu tố cơ bản nhất của văn hóa cổ truyền vẫn được tôn trọng.

Bảng so sánh bốn kiểu nhà ở truyền thống

Vì sao khác biệt lại lớn đến vậy?

Các nguồn đã dẫn giải thích khác biệt theo nhiều hướng. Với nhà rông Tây Nguyên, bài báo trên Nhân Dân nhấn mạnh vai trò cộng đồng của ngôi nhà: nhà rông là nơi sinh hoạt chung, nơi tiếp khách, nơi diễn ra các hoạt động tâm linh, và hình thức ngôi nhà biểu hiện sự hùng mạnh của làng. Với nhà sàn Tây Bắc, bài viết của Trần Văn Hạc giải thích khác biệt qua quan niệm vũ trụ ba tầng và sự phân chia vai trò nam nữ trong không gian nhà. Với nhà rường Huế, bài báo dẫn cách giải thích của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân về nguồn gốc từ Quảng Trị và ảnh hưởng của kiến trúc Trung Hoa ở yếu tố phong thủy, chạm trổ.

Điểm cần lưu ý là các nguồn này không đưa ra một cách giải thích chung cho cả bốn vế, mà mỗi nguồn tập trung vào một vế. Với nhà ba gian Bắc Bộ, bài này chưa có nguồn cụ thể, nên không thể đưa ra cách giải thích có căn cứ cho vế đó.

Có phải mọi nơi trong cùng một vùng đều làm nhà giống nhau?

Không. Ngay trong phạm vi Tây Nguyên, bài báo cho biết mỗi dân tộc có kiểu làm nhà rông khác nhau. Nhà rông của người Giẻ Triêng nhỏ và thấp, nhà rông của người Xê Đăng vút cao, nhà rông của người Gia Rai thanh thoát, nhà rông của người Ba Na mềm mại. Ở phía nam Tây Nguyên, các dân tộc như Ê Đê, Mơ Nông không làm nhà rông mà làm nhà dài; theo bài viết về nhà dài Ê Đê, nhà dài là nơi chung sống của đại gia đình theo chế độ mẫu hệ, thường xuyên được nối dài mỗi khi một thành viên nữ trong đại gia đình lấy chồng, và thường có từ bảy đến chín cặp vợ chồng chung sống.

Với nhà rường, bài báo cũng cho biết kiểu nhà này có ở nhiều tỉnh miền Trung và cả Tây Nam Bộ, nhưng khi nhắc đến nhà rường thì người ta thường nghĩ đến Huế. Điều này cho thấy một kiểu nhà có thể xuất hiện ở nhiều địa phương với những biến thể khác nhau, không có một khuôn mẫu duy nhất cho cả vùng.

Nhà ở truyền thống ngày nay thay đổi ra sao?

Các nguồn đều ghi nhận sự thay đổi. Bài về nhà sàn Tây Bắc cho biết nhiều vật liệu hiện đại được đưa vào xây dựng, nhưng các yếu tố cơ bản của văn hóa cổ truyền vẫn được tôn trọng. Bài về nhà dài Ê Đê dẫn lời già làng Ama Jeny ở buôn Akŏ Dhŏng rằng hình dáng ngôi nhà dài hiện nay đã thay đổi khá nhiều cả chiều rộng, chiều dài, cầu thang và cách bài trí trong nhà so với trước. Bài về nhà rông nêu sự xuất hiện của nhà rông văn hóa do Nhà nước đầu tư, bên cạnh nhà rông truyền thống của làng.

Những thay đổi này diễn ra theo các hướng khác nhau ở từng vùng, và các nguồn không đưa ra đánh giá chung về việc thay đổi như vậy là tốt hơn hay kém hơn.

Khi tìm hiểu về nhà ở truyền thống cần lưu ý điều gì?

Điều đầu tiên là không nên coi một kiểu nhà nào là khuôn mẫu để đo các kiểu nhà khác. Mỗi kiểu nhà hình thành trong một bối cảnh riêng và đáp ứng những nhu cầu riêng. Điều thứ hai là trong cùng một vùng, các dân tộc và các địa phương có thể có những biến thể khác nhau, nên cần ghi rõ phạm vi mà nguồn ghi nhận. Điều thứ ba là các nguồn có thể không thống nhất với nhau ở một số chi tiết, chẳng hạn về nguồn gốc hoặc thời điểm hình thành của một kiểu nhà; khi đó nên trình bày cả các cách giải thích khác nhau thay vì chọn một cách rồi coi đó là cách duy nhất.

Bài viết này dựa chủ yếu vào bốn bài trên báo Nhân Dân về nhà rường Huế, nhà rông Tây Nguyên, nhà sàn người Thái Tây Bắc và nhà dài Ê Đê. Riêng nhà ba gian Bắc Bộ, như đã nêu ở trên, chưa có nguồn cụ thể trong tập tài liệu đã thu thập, nên phần trình bày về vế này còn thiếu căn cứ chi tiết.