Vì sao lịch Việt là âm dương lịch theo cả Mặt Trời lẫn Mặt Trăng

Lịch Việt là lịch gì và vì sao không phải thuần âm lịch?

Lịch Việt Nam là một âm dương lịch (lunisolar calendar): tháng đếm theo chu kỳ Mặt Trăng, còn năm được neo vào vòng Mặt Trời để bốn mùa không trôi dạt. Theo phân loại của Đài Thiên văn Hải quân Hoa Kỳ, lịch âm dương "cố gắng giữ đồng bộ với cả năm Mặt Trời lẫn các pha Mặt Trăng", và vì một năm Mặt Trời không chứa một số nguyên tháng Mặt Trăng, các lịch này buộc phải điều chỉnh độ dài năm và tháng^[1].

Nếu chỉ theo Mặt Trăng thuần túy, mỗi năm chỉ có khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm xuân phân chừng 11 ngày. Sau vài chục năm, tháng Giêng sẽ rơi vào giữa mùa thu, Tết sẽ chạy quanh bốn mùa. Đó là điều không thể chấp nhận với một nền nông nghiệp lấy tiết khí làm mốc gieo trồng, cúng lễ. Người xưa ở Đông Á vì thế đã gắn thêm một cột mốc Mặt Trời vào lịch Mặt Trăng, biến nó thành lịch kép.

Cơ chế: ngày sóc, trung khí và nguyên tắc chèn tháng nhuận

Ngày sóc là mùng một

Ngày đầu tháng âm lịch là ngày chứa điểm sóc: thời điểm Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời nằm thẳng hàng, Mặt Trăng ở giữa, nên góc giữa Mặt Trăng và Mặt Trời bằng 0 độ và ta không thấy trăng^[2]. Chu kỳ sóc trung bình khoảng 29,53 ngày, biến đổi trong khoảng 29,27 đến 29,84 ngày, nên tháng âm lịch được làm tròn thành 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ)^[3].

Trung khí là cột mốc Mặt Trời

Trung khí là các điểm chia đường hoàng đạo thành 12 phần bằng nhau, trong đó bốn điểm quan trọng là Xuân phân, Hạ chí, Thu phân và Đông chí^[2]. Mỗi trung khí gắn với một tháng âm lịch cố định: dù tháng dài ngắn ra sao, Xuân phân luôn nằm trong tháng Hai, Hạ chí trong tháng Năm, Thu phân trong tháng Tám, Đông chí trong tháng Mười Một. Nhờ vậy mà mùa màng không trôi.

Quy tắc chèn tháng nhuận

Quy tắc được tóm gọn trong bốn điều^[2]:

• Ngày đầu tiên của tháng âm lịch là ngày chứa điểm sóc.
• Một năm bình thường có 12 tháng, năm nhuận có 13 tháng.
• Đông chí luôn rơi vào tháng 11 âm lịch.
• Trong năm nhuận, nếu có một tháng không chứa trung khí thì tháng đó là tháng nhuận; nếu có nhiều tháng cùng không chứa trung khí thì chỉ tháng đầu tiên sau Đông chí được coi là tháng nhuận.

Tháng nhuận mang tên tháng trước nó kèm chữ "nhuận", ví dụ tháng Hai nhuận đứng ngay sau tháng Hai thường. Về mặt kỹ thuật, người ta tính hai điểm sóc: sóc A ngay trước Đông chí thứ nhất và sóc B ngay trước Đông chí thứ hai. Nếu khoảng cách A tới B dưới 365 ngày thì năm đó là năm thường; nếu trên 365 ngày thì là năm nhuận^[2].

Vì sao phải dùng múi giờ địa phương?

Điểm sóc và trung khí là những thời điểm, không phải những ngày. Muốn biết một thời điểm rơi vào ngày nào, phải quy về múi giờ của nơi làm lịch. Sách thiên văn của NASA nêu rõ: lịch là một khế ước xã hội, không phải một luận thuyết khoa học^[4], nên chuyện chọn múi giờ nào là quyết định hành chính. Việt Nam chọn kinh tuyến 105 độ đông, tức múi giờ thứ 7^[2].

Vì sao có năm ngày Tết Việt Nam khác Trung Quốc?

Vì Việt Nam tính theo kinh tuyến 105 độ đông, Trung Quốc tính theo kinh tuyến 120 độ đông, lệch nhau một múi giờ^[2]. Khi điểm sóc rơi vào khoảng 23 giờ đêm giờ Hà Nội, ở Bắc Kinh đã là 0 giờ ngày hôm sau, thành ra hai nước ăn Tết lệch nhau một ngày. Đây không phải sai sót mà là hệ quả tất yếu của việc mỗi nước lấy múi giờ chính thức của mình làm chuẩn.

Ví dụ được ghi lại: Tết Mậu Thân 1968, Việt Nam đón Tết sớm hơn Trung Quốc một ngày, vì điểm sóc kế tiếp rơi vào 23 giờ 29 phút giờ Việt Nam ngày 29 tháng 1 năm 1968, trong khi theo giờ Bắc Kinh đã sang ngày 30 tháng 1^[3].

Tháng Chạp khi đủ khi thiếu: vì sao không theo chu kỳ cố định?

Một câu hỏi quen thuộc mỗi dịp Tết: năm nào có ngày 30 tháng Chạp, năm nào không? Câu trả lời là không có chu kỳ cố định, vì độ dài tháng âm lịch phụ thuộc vào chuyển động thực của ba thiên thể Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời, chứ không chỉ Mặt Trăng^[3]. Chuyển động của Mặt Trăng chịu nhiễu loạn từ sức hút của Mặt Trời, Trái Đất, các hành tinh khác, và cả hình dạng không đều của khối cầu, nên độ dài tháng dao động liên tục^[3].

Ông Trần Tiến Bình, nguyên cán bộ Phòng Nghiên cứu lịch thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết các năm 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 đều có tháng Chạp đủ 30 ngày, nhưng năm 2022 tháng Chạp thiếu, rồi 2023 và 2024 lại đủ, sau đó liên tiếp thiếu cho đến năm 2033 mới lại có ngày 30 tháng Chạp^[3].

Sai vài giây cũng đổi cả ngày

Vì điểm sóc chỉ cần rơi vào bất kỳ thời điểm nào trong khoảng 0 đến 24 giờ của một ngày là ngày đó thành mùng một, nên chỉ cần tính lệch vài chục giây là đã đổi tháng đủ thành tháng thiếu^[3]. Ấn phẩm công bố năm 2002 của Đài Thiên văn Tử Kim Sơn (Trung Quốc) ghi nhận các ngày 28 tháng 9 năm 2057, 4 tháng 9 năm 2089 và 7 tháng 8 năm 2097 từng bị tính nhầm sang hôm sau, vì điểm sóc rơi vào 23 giờ 57 đến 23 giờ 59^[3].

Bảng đối chiếu ba loại lịch

Bảng trên cho thấy điểm mấu chốt: âm dương lịch không phải là "âm lịch cộng thêm chút dương lịch", mà là một hệ thống riêng, có luật chèn tháng phức tạp, không thể suy ra từ lịch Gregory bằng cách trừ đi một con số cố định.

Vì sao lịch Việt không thể tính bằng công thức đơn giản?

Lịch Việt Nam là lịch thiên văn, tính từ chuyển động thật của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng, không phải lịch quy tắc cố định như lịch Gregory^[2]. Hệ quả là muốn tra một ngày âm lịch bất kỳ, phải tính điểm sóc và trung khí gần đó, chứ không thể cộng trừ theo chu kỳ 19 năm kiểu Meton. Chu kỳ Meton (235 tháng trăng xấp xỉ 19 năm Mặt Trời) là công cụ cổ điển để làm lịch âm dương, nhưng bản thân nó cũng lệch khoảng hai giờ mỗi chu kỳ^[1], nên các lịch hiện đại vẫn phải tính lại từng năm.

Điều này cũng giải thích vì sao các bảng lịch vạn niên in sẵn có thể khác nhau ở một vài ngày trong tương lai xa: chúng dựa trên những phiên bản lý thuyết chuyển động Mặt Trăng khác nhau, và sai số nhỏ ở điểm sóc sẽ đổi cả tháng.

Tết Nguyên đán và các ngày lễ khác được neo vào đâu?

Tết Nguyên đán là ngày mùng một tháng Giêng âm lịch. Vì Đông chí luôn nằm trong tháng Mười Một^[2], Tết thường rơi vào ngày sóc thứ hai sau Đông chí, hoặc thứ ba nếu năm ấy có tháng nhuận chen giữa. Vì vậy Tết luôn rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch, không bao giờ trôi sang mùa hè. Đây chính là lợi ích của việc neo vào Mặt Trời: lễ hội vẫn giữ đúng mùa.

Các lễ khác như Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5), Tết Trung Thu (rằm tháng 8) cũng theo nguyên tắc tương tự, luôn nằm trong khoảng mùa cố định. Nếu lịch Việt thuần âm, những ngày này sẽ trôi dần qua các mùa trong vòng vài thập kỷ.

Vậy câu trả lời gọn cho câu hỏi ban đầu là gì?

Lịch Việt là âm dương lịch vì nó phải thỏa mãn đồng thời hai ràng buộc: tháng đếm theo Mặt Trăng để giữ ý nghĩa của ngày sóc, rằm, mùng một; và năm phải bám theo Mặt Trời để bốn mùa và tiết khí không trôi. Cơ chế chèn tháng nhuận dựa trên trung khí là giải pháp kỹ thuật cho bài toán hai ràng buộc đó. Việc chọn kinh tuyến 105 độ đông là quyết định hành chính, khiến lịch Việt có lúc lệch lịch Trung Quốc một ngày, và điều đó là bình thường trong lịch pháp.