Hội Phết Hiền Quan là gì và diễn ra khi nào?
Hội Phết Hiền Quan là lễ hội truyền thống của cư dân xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ (trước 7/2025 thuộc huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ), tổ chức trong hai ngày 12 và 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại đình và đền Hiền Quan1. Đây là lễ hội gắn với việc tôn vinh công lao của Thiều Hoa công chúa, vị nữ tướng được truyền thuyết ghi nhận có công chiêu mộ binh sĩ, giúp Hai Bà Trưng đánh giặc Hán1.
Theo tục lệ được các nguồn ghi lại, lễ hội gồm bốn phần: rước kiệu, tế lễ, kéo quân và cướp phết12. Trong đó, cướp phết là phần đặc sắc riêng có, thu hút đông người tham dự nhất, nhưng cũng là phần gây nhiều tranh cãi về an toàn và trật tự trong những năm gần đây2.
Vì sao hội Phết Hiền Quan lại gắn với tên tuổi Thiều Hoa công chúa?
Truyền thuyết kể rằng Thiều Hoa công chúa sinh ngày mùng 2 tháng Giêng năm Quý Tỵ trong một gia đình nghèo ở Động Lăng Xương, huyện Thanh Chương (nay là huyện Thanh Thủy, Phú Thọ), xứ Hưng Hóa1. Sau khi cha mẹ qua đời, bà rời Động Lăng Xương tìm đến cửa Phật, chọn chùa Phúc Khánh, làng Song Quan làm nơi tu hành1. Khi đất nước bị xâm lăng, bà đến ứng nghĩa dưới cờ của Hai Bà Trưng1.
Tương truyền, để rèn luyện quân sĩ, bà nghĩ ra việc đẽo gốc tre thành hình tròn, quả to gọi là phết, quả nhỏ hơn gọi là quả chúi, rồi chia quân để đánh phết, nghĩa là hai bên tìm cách đưa được quả phết hoặc chúi ra khỏi phạm vi quy định1. Sau khi thắng trận, đất nước thái bình, bà xin về làng Song Quan (nay là xã Hiền Quan) tiếp tục tu hành và dạy nhân dân làm ăn, sinh sống1. Khi bà mất, dân làng chiểu theo chiếu vua ban, phong bà là Đức Thánh Mẫu Đại Vương và lập đền thờ để tưởng nhớ công ơn1.
Theo Báo Văn hóa, lễ hội còn tôn vinh một vị thành hoàng khác là Mộc Trang Đại vương thời nhà Đinh, được cho là có công dẹp loạn 12 sứ quân2. Cần lưu ý rằng đây là những truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng bằng tư liệu khảo cổ hay thư tịch đương thời.
Bốn phần của lễ hội diễn ra như thế nào?
Theo các nguồn Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Báo Văn hóa, bốn phần của lễ hội có trình tự và nội dung cụ thể như sau12:
| Phần | Thời điểm | Nội dung | Còn tổ chức hay tạm dừng theo nguồn |
|---|---|---|---|
| Rước kiệu | Từ 12 giờ ngày 12 tháng Giêng | Kiệu mang sắc phong, bài vị, quả phết, quả chúi từ đình ra đền, do các binh sĩ hộ tống. Sắc phong, bài vị, phết, chúi được cất giữ trong cung cấm của đình làng từ ngày mùng 10 tháng 10 âm lịch | Vẫn tổ chức (nguồn 2025 ghi nhận đoàn rước diễn ra lúc 13 giờ) |
| Tế lễ | Sau lễ rước kiệu | Ông Tiên Chỉ và các bậc cao niên trong làng thực hiện tế lễ; ông Bàn Thượng đọc văn tế; ông Tiên Chỉ đọc lễ Khẩn tấu cầu cuộc sống an bình; dâng xôi gà, bánh chưng, bánh dày lên các bậc Thánh hiền; sau ba tuần rượu tế chuyển sang lễ kéo quân | Vẫn tổ chức |
| Kéo quân | Sau ba tuần rượu tế | Hai đoàn binh sĩ nam nữ mặc áo giáp vàng, đầu đội nón lá, chân quấn xà cạp, tay cầm long đao cờ xí; đi đầu mỗi đoàn là ông trưởng lão quấn khố vàng, chít khăn đỏ, cầm cờ nheo; đội trống cái, trống con gõ theo nhịp phách; diễn ba vòng rồi tề tựu giữa sân đền | Vẫn tổ chức |
| Cướp phết (đánh phết) | Sau lễ kéo quân | Các thanh niên, trai tráng chia hai phe tìm cách cướp và đưa quả phết hoặc quả chúi ra khỏi phạm vi quy định để giành phần thắng. Quả phết đường kính khoảng 6-7cm, quả chúi khoảng 4-5cm | Tạm dừng từ năm 2019 đến nay |
Vì sao quả phết không được tung từ năm 2019?
Báo Văn hóa cho biết từ năm 2019 đến nay, lễ hội không có phần đánh phết2. Một số năm tạm dừng do đại dịch Covid-19, còn lại do nguyên nhân chưa hoàn thiện được kịch bản và các yếu tố đảm bảo an toàn2. Cụ thể, khi quy mô lễ hội ngày càng mở rộng, hội Phết Hiền Quan không còn đảm bảo được các yếu tố an toàn trong phần đánh phết, đã có những thời điểm xuất hiện nhiều hình ảnh tranh cướp, xô đẩy phản cảm, tạo nên cách nhìn sai lệch về giá trị truyền thống của lễ hội2.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2023, UBND huyện Tam Nông đã giao Phòng Văn hóa và Thông tin làm việc với UBND xã Hiền Quan và kiểm tra công tác chuẩn bị lễ hội, nhất là nội dung đánh phết chưa đảm bảo các điều kiện về an toàn, an ninh trật tự1. Sân phết được tổ chức tại khu ruộng (khu Đồng Đám) hiện đang tích nước ruộng cấy sẽ gây nên lầy thụt, phương án đánh phết chưa cụ thể, lực lượng tham gia bảo vệ sân đánh phết chưa đảm bảo1. UBND huyện Tam Nông nhất trí tổ chức lễ hội năm 2023 theo Kế hoạch địa phương, tập trung tốt phần lễ và các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, riêng phần đánh phết không tổ chức, thực hiện đúng theo quy định tại Nghị định số 110/2018/NĐ-CP1.
Ông Lưu Văn Hiệu, Bí thư Đảng ủy xã Hiền Quan, cho biết trước Tết, do nước tràn vào bãi đánh trận nên có nhiều bùn, không đảm bảo cho an toàn lễ hội1. UBND xã Hiền Quan đã họp với nhân dân và quyết định dừng nghi lễ đánh phết tại lễ hội năm 20231. Ông cũng nêu quan điểm rằng chưa bao giờ có người dân nào tham gia hội phết bị thương do quả phết, và việc xô xát nếu có xảy ra giữa những người dân ở nhiều địa phương tham gia lễ hội là trách nhiệm trong việc tổ chức tuyên truyền và phương án ngăn ngừa từ xa1.
Người dân và chính quyền địa phương nói gì về việc tạm dừng?
Bước sang năm thứ bảy không có phần đánh phết, ghi nhận của phóng viên Báo Văn hóa tại Hội Phết Hiền Quan Xuân Ất Tỵ 2025 là không khí trang nghiêm, thành kính, yên bình, xen lẫn những băn khoăn, trăn trở2. Nhiều người dân bày tỏ nỗi buồn khi phần đánh phết chưa được tổ chức trở lại, với lý do chưa đầy đủ các điều kiện đảm bảo an toàn2.
Ông Bùi Khánh, một người con của làng Hiền Quan, chia sẻ rằng lễ hội là niềm tự hào của con dân cháu làng, thông qua lễ hội giáo dục lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc và truyền thống bất khuất của người Việt trong công cuộc dựng nước, giữ nước2. Ông cho rằng việc không được tổ chức đánh phết qua nhiều mùa lễ hội là điều trăn trở của dân làng, và kéo dài thời gian không đánh phết khiến người dân vô cùng tiếc nuối2.
Ông Nguyễn Tiến Nhân, người được dân làng chọn vào vai ông Tiên Chỉ trong lễ hội Xuân Ất Tỵ 2025, cho biết năm thứ bảy hội không diễn ra đánh phết khiến dân làng rất tâm tư, và nguyện vọng của người dân Hiền Quan là chính quyền địa phương sớm hoàn thiện các điều kiện cần thiết để có thể tổ chức lại phần đánh phết2.
Ông Trần Kim Tuyến, Bí thư Đảng ủy xã Hiền Quan, cho biết chính quyền địa phương rất trăn trở trước mong muốn, nguyện vọng của nhân dân2. Tuy nhiên, việc tổ chức phần hội đánh phết nếu chỉ dựa vào trách nhiệm của xã thì không đảm đương được, mà cần có sự chung tay của các cấp huyện, tỉnh và nguồn lực xã hội hóa2. Ông nêu rằng ngày nay hội phết không chỉ là của người dân Hiền Quan nữa mà của rất đông người dân, du khách khắp nơi háo hức đổ về, vì vậy để tổ chức hội phết phải đảm bảo mọi điều kiện về an toàn, lên kịch bản khoa học, khuôn viên đánh phết, cơ sở hạ tầng2. Ông bày tỏ hy vọng thời gian tới, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng, bài bản, phần đánh phết trong lễ hội Hiền Quan năm 2026 sẽ được diễn ra2.
Hội thảo khoa học năm 2024 và đề xuất về danh hiệu di sản
Chuẩn bị cho Lễ hội Phết Hiền Quan năm 2025, tháng 12 năm 2024, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ phối hợp với UBND huyện Tam Nông tổ chức Hội thảo khoa học "Lễ hội Phết Hiền Quan - nhận thức, giá trị và giải pháp quản lý, tổ chức"2. Tại hội thảo, các nhà quản lý, nhà nghiên cứu về văn hóa và đại diện các thế hệ của xã Hiền Quan, huyện Tam Nông đã đưa ra nhiều ý kiến đóng góp nhằm tìm ra các nhóm giải pháp tổ chức tốt lễ hội phết, nhằm bảo đảm thực hành các nghi thức truyền thống và phát huy được giá trị của lễ hội2.
GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, nhận định Lễ hội Phết Hiền Quan là một trong những lễ hội tái hiện lại trang sử vinh quang, hào hùng vào bậc nhất của dân tộc Việt Nam, đã diễn ra cách ngày nay gần 2.000 năm2. Ông đề nghị lễ hội cần phải được xếp vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia và cần được bảo tồn, phát huy giá trị theo đúng Luật Di sản văn hóa2. Ông cũng băn khoăn rằng từ năm 2019 đến nay, do có những thiếu sót trong khâu tổ chức mà hội Phết Hiền Quan không tổ chức phần đánh phết, và việc tổ chức hội thảo để tìm các giải pháp khắc phục những bất cập là việc rất cần thiết và cấp thiết2.
Theo các nguồn đã rà soát, tính đến thời điểm các bài báo này được công bố, lễ hội chưa có trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đề xuất của GS.TS Nguyễn Quang Ngọc là kiến nghị của một nhà nghiên cứu tại hội thảo, chưa phải là quyết định công nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Đôi nét về di tích và giá trị văn hóa
Hệ thống đình, đền, chùa xã Hiền Quan thờ Thiều Hoa công chúa được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia1. Đây là căn cứ pháp lý cho việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của khu di tích, đồng thời là cơ sở để lễ hội gắn với không gian văn hóa vật thể cụ thể.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tục truyền Hội Phết Hiền Quan được duy trì hơn ngàn năm qua, kể cả những năm tháng đất nước còn chiến tranh, nhằm tôn vinh, thể hiện tinh thần thượng võ, tưởng nhớ công lao to lớn của nữ tướng Thiều Hoa cùng các tướng lĩnh, nghĩa quân của bà1. Lễ hội cũng là dịp giáo dục lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc và truyền thống bất khuất của dân tộc trong công cuộc dựng nước, giữ nước1.
Hội Phết Hiền Quan là một trong những điểm đến nằm trong tour du lịch về nguồn của ba tỉnh Phú Thọ, Lào Cai, Yên Bái, góp phần ôn lại truyền thống đấu tranh giữ nước, dựng nước của dân tộc và thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn"1.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về hội Phết Hiền Quan
Thứ nhất, toàn bộ câu chuyện về Thiều Hoa công chúa và việc bà sáng lập ra trò đánh phết là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng bằng tư liệu khảo cổ hay thư tịch đương thời. Các nguồn Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Báo Văn hóa đều trình bày ở dạng tương truyền, tục truyền12.
Thứ hai, về địa danh hành chính: các nguồn được thu thập đều ghi xã Hiền Quan, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ theo đơn vị hành chính trước ngày 1/7/2025. Sau ngày 1/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố và không còn cấp huyện theo Nghị quyết 202/2025/QH15 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 72/2025/QH15. Các nguồn hiện có chưa ghi tên xã, phường mới sau sắp xếp, vì vậy bài viết giữ tên cũ kèm mốc thời gian để tránh suy đoán sai.
Thứ ba, về thông tin năm 2026: ông Trần Kim Tuyến bày tỏ hy vọng phần đánh phết năm 2026 sẽ được diễn ra2, nhưng đây là phát biểu thể hiện nguyện vọng, không phải thông báo chính thức về việc tổ chức. Các tin tức về năm 2026 còn trái chiều, chưa có nguồn chính thức xác nhận, nên bài viết không khẳng định năm 2026 có tung phết hay không.
Thứ tư, về danh hiệu di sản: theo mọi nguồn đã rà soát, lễ hội chưa có trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc GS.TS Nguyễn Quang Ngọc đề nghị xếp lễ hội vào danh mục là kiến nghị tại hội thảo khoa học tháng 12 năm 20242, chưa phải là quyết định công nhận của cơ quan có thẩm quyền. Độc giả cần phân biệt rõ giữa di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia (đã được công nhận cho hệ thống đình, đền, chùa xã Hiền Quan1) và danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (chưa được công nhận cho lễ hội).
Thứ năm, về con số: quả phết có đường kính khoảng 6-7cm, quả chúi khoảng 4-5cm theo Báo Văn hóa năm 20252. Các con số này là ước lượng trong bài báo, có thể có sai số tùy theo từng quả phết cụ thể được làm trong mỗi mùa lễ hội.
