Phong tục tập quán là một trong những khái niệm nền tảng của văn hóa Việt Nam, nhưng không phải ai cũng phân biệt rõ nó với phong cách, tập quán, hay lễ nghi tôn giáo. Bài viết này trình bày định nghĩa, nguồn gốc, cơ chế hình thành và những phong tục tiêu biểu của người Việt, đặc biệt trong dịp Tết cổ truyền.
Phong tục tập quán là gì?
Phong tục tập quán là những thói quen, lễ nghi và cách ứng xử đã ăn sâu vào đời sống của một cộng đồng, được truyền từ đời này sang đời khác và ít thay đổi theo thời gian. Khái niệm này gồm hai thành tố: "phong tục" chỉ những thói quen đã thành nếp trong sinh hoạt, còn "tập quán" nhấn mạnh tính lặp lại, tính cộng đồng của những thói quen ấy. Trong tiếng Việt, hai từ thường đi liền với nhau vì chúng bổ sung nghĩa cho nhau: phong tục là cái đã thành tục lệ, tập quán là cái được số đông cùng làm theo.
Điểm phân biệt quan trọng: phong tục tập quán không phải là luật pháp, cũng không hoàn toàn là tín ngưỡng tôn giáo. Nó đứng ở giữa, vừa mang tính bắt buộc mềm (không tuân theo thì bị đánh giá là lạ, là không biết lễ nghĩa), vừa mang tính tự nguyện (người ta làm theo vì được giáo dục, vì thấy quen thuộc, vì muốn giống cộng đồng).
Phong tục tập quán hình thành từ đâu?
Phong tục tập quán Việt Nam hình thành từ ba nguồn gốc chính: điều kiện tự nhiên và kinh tế nông nghiệp lúa nước, nhu cầu tổ chức đời sống cộng đồng, và quá trình tiếp xúc, giao lưu văn hóa qua nhiều thế kỷ. Loại tri thức: Trường phái: Văn hóa họcDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnNền văn minh lúa nước đòi hỏi con người phải quan sát thời tiết, chia nhau công việc theo mùa vụ, cùng nhau chống lũ lụt và sâu bệnh. Từ đó sinh ra các nghi lễ cầu mùa, tục thờ thần nông, tục cúng cơm mới, tục kiêng khem trong những ngày đầu năm. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnNgười xưa tin rằng làm đúng các nghi lễ ấy thì mùa màng mới thuận, gia đình mới yên ổn.
Nguồn thứ hai là nhu cầu cố kết cộng đồng. Các phong tục như hội làng, giỗ tổ, cưới hỏi, tang ma, thăm hỏi khi ốm đau, mừng nhà mới đều có chức năng gắn kết các thành viên trong dòng họ và làng xã. Chúng quy định ai có trách nhiệm gì, ai được hưởng gì, và qua đó duy trì trật tự xã hội mà không cần đến pháp luật cứng.
Nguồn thứ ba là giao lưu văn hóa. Qua nhiều thế kỷ tiếp xúc với văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ và sau này là phương Tây, người Việt đã tiếp nhận có chọn lọc nhiều yếu tố rồi biến đổi chúng cho phù hợp với điều kiện bản địa. Ví dụ, tục thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam mang đậm dấu ấn bản địa dù chịu ảnh hưởng của Nho giáo; tục cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp là sản phẩm của sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ thần bếp bản địa và quan niệm Hán hóa về Táo quân.
Cơ chế duy trì và biến đổi của phong tục tập quán
Phong tục tập quán được duy trì qua bốn cơ chế chính: truyền miệng, bắt chước, giáo dục trong gia đình và dòng họ, và sự lặp lại theo chu kỳ thời gian. Loại tri thức: Trường phái: Văn hóa dân gianDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTruyền miệng là cơ chế quan trọng nhất ở những cộng đồng chưa có chữ viết phổ biến. Người lớn kể cho trẻ nghe về sự tích bánh chưng bánh giầy, sự tích Táo quân, sự tích trầu cau; trẻ nghe rồi nhớ, lớn lên làm theo. Bắt chước diễn ra trong các dịp lễ hội, khi cả làng cùng tham gia một nghi lễ, người mới học theo người cũ mà không cần giải thích lý do.
Giáo dục trong gia đình và dòng họ đóng vai trò đặc biệt. Ông bà dạy con cháu cách sắp mâm cỗ, cách thắp hương, cách khấn, cách ứng xử với họ hàng trong ngày Tết. Những bài học này không nằm trong sách vở mà nằm trong thực hành. Vì vậy, khi một gia đình di cư đến nơi khác, họ vẫn có thể tái lập được phần lớn phong tục cũ nhờ những ký ức thực hành ấy.
Sự lặp lại theo chu kỳ thời gian là cơ chế củng cố quan trọng. Tết đến mỗi năm một lần, giỗ tổ đến mỗi năm một lần, đám cưới đám tang xảy ra theo dịp. Chính tính chu kỳ khiến phong tục không bị lãng quên: người ta không cần nhớ liên tục, chỉ cần đến dịp là làm lại, và mỗi lần làm lại là một lần truyền dạy cho thế hệ sau.
Tuy nhiên, phong tục tập quán cũng biến đổi. Điều kiện sống thay đổi, môi trường xã hội thay đổi, và thế hệ mới có những lựa chọn khác. Ở các đô thị lớn, nhiều gia đình không còn đủ không gian để gói bánh chưng, không còn đủ thời gian để tự tay chuẩn bị mâm cỗ. Họ chuyển sang mua bánh chưng gói sẵn, đặt cỗ nấu sẵn, hoặc đơn giản hóa nghi lễ. Đây không phải là mất phong tục mà là biến đổi phong tục cho phù hợp với điều kiện mới.
Những phong tục tập quán tiêu biểu của người Việt
Tục cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp
Tục cúng ông Công ông Táo là một trong những nghi lễ mở đầu cho Tết cổ truyền. Theo quan niệm dân gian, Táo quân là vị thần trông coi việc bếp núc trong gia đình, đến ngày 23 tháng Chạp thì lên trời báo cáo việc làm ăn, cư xử của gia chủ trong năm qua. Lễ cúng thường được làm vào buổi sáng hoặc trưa ngày 23, với mâm cỗ mặn gồm các món truyền thống, hương đèn, trà rượu, vàng mã. Sau lễ, gia đình hóa vàng và tiễn Táo quân về trời. Đến ngày 30 Tết, nhiều gia đình làm lễ đón Táo quân trở về.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTrong bản tin của Thông tấn xã Việt Nam đăng ngày 2 tháng 2 năm 2024, phóng viên Đỗ Sinh và Huy Tiến ghi nhận gia đình ông Nguyễn Văn Hòa và bà Võ Thị Bình, kiều bào tại Thái Lan, vẫn duy trì lễ cúng ông Công ông Táo đúng ngày 23 tháng Chạp với mâm cỗ mang hương vị quê hương Quảng Bình và Huế, gồm bánh chưng, dưa món, gà luộc nguyên con, gà xé phay, tôm hấp, ram, bò kho, xôi vò, mứt gừng, mứt dừa, mứt cà chua1. Điểm đáng chú ý là trên bàn lễ có chậu nước nhỏ với ba con cá vàng, theo đúng phong tục tiễn Táo quân về trời bằng cá chép hoặc cá vàng. Ông Hòa cho biết đã lái xe về chợ Chatuchak ở Bangkok để tìm mua ba con cá vàng1.
Tục thờ cúng tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là phong tục có vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh của người Việt. Mỗi gia đình thường có bàn thờ tổ tiên đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà, trên đó có bát hương, đèn, chén nước, và thường có bài vị hoặc ảnh của người đã khuất. Vào các ngày giỗ, ngày Tết, ngày rằm, mồng một, gia chủ thắp hương và dâng lễ. Lễ vật có thể là mâm cơm mặn, hoa quả, bánh trái, tùy theo điều kiện từng gia đình.
Loại tri thức: Trường phái: Văn hóa dân gianDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTục thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam mang tính bản địa rõ rệt, khác với nhiều hình thức thờ cúng tôn giáo ở chỗ nó gắn với huyết thống và dòng họ hơn là với một đấng thần linh tối cao. Người Việt thờ ông bà, cha mẹ, tổ tiên trong dòng họ mình, chứ không thờ một vị thần chung cho cả cộng đồng. Chính vì vậy, tục thờ cúng tổ tiên có sức sống bền bỉ và ít bị ảnh hưởng bởi những thay đổi tôn giáo.
Tục gói bánh chưng, bánh giầy
Bánh chưng và bánh giầy gắn với sự tích Lang Liêu, một trong những truyền thuyết về nguồn gốc Tết cổ truyền. Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnTruyền thuyết kể rằng vua Hùng thứ sáu muốn chọn người nối ngôi nên ra lệnh cho các con dâng lễ vật. Lang Liêu, người con nghèo nhất, được thần mách bảo làm bánh chưng và bánh giầy từ gạo nếp, đỗ xanh và thịt lợn. Vua thấy hai thứ bánh ngon và có ý nghĩa nên truyền ngôi cho Lang Liêu. Truyền thuyết này thường được cho là có nguồn gốc từ thời Hùng Vương, nhưng giới nghiên cứu hiện đại không coi đây là sự kiện lịch sử đã được chứng minh, mà là truyền thuyết dân gian phản ánh quan niệm của người xưa về trời đất và mùa màng.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTrong bản tin của Thông tấn xã Việt Nam, mâm cỗ cúng ông Công ông Táo của gia đình kiều bào tại Thái Lan có bánh chưng, cho thấy tục gói bánh chưng không chỉ tồn tại ở trong nước mà còn được duy trì ở cộng đồng người Việt xa quê1.
Tục hóa vàng sau lễ cúng
Hóa vàng là nghi thức đốt vàng mã sau khi kết thúc lễ cúng. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnQuan niệm dân gian cho rằng vàng mã là phương tiện để người sống gửi đến người đã khuất những thứ cần dùng ở thế giới bên kia. Tục này thường được thực hiện ngoài sân, sau khi hương đã tắt và gia chủ đã khấn xong. Trong bản tin của Thông tấn xã Việt Nam, gia đình ông Nguyễn Văn Hòa tại Thái Lan thực hiện hóa vàng ngay ngoài sân sau lễ cúng, theo đúng phong tục tập quán quê hương1.
Tục du xuân đầu năm
Du xuân là tục đi chơi, thăm hỏi họ hàng, bạn bè trong những ngày đầu năm mới. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnNgười Việt quan niệm rằng những ngày đầu năm nên đi lại, gặp gỡ để cả năm được may mắn, thông thương. Du xuân cũng là dịp để con cháu về thăm ông bà, cha mẹ, để họ hàng xa gần gặp lại nhau. Trong bản tin của Thông tấn xã Việt Nam, gia đình ông Nguyễn Văn Hòa dự định du xuân lên miền Đông Bắc Thái Lan, nơi đặt chân đầu tiên của bố mẹ ông năm xưa, để thăm lại cảnh cũ và gặp gỡ bạn bè Việt kiều1.
Phong tục tập quán trong đời sống đương đại
Ngày nay, phong tục tập quán Việt Nam tồn tại trong một bối cảnh mới: đô thị hóa, di cư lao động, hội nhập quốc tế và sự phát triển của công nghệ. Những yếu tố này vừa tạo điều kiện cho phong tục được lan tỏa rộng hơn, vừa đặt ra thách thức cho việc duy trì chúng.
Về mặt lan tỏa, cộng đồng người Việt ở nước ngoài đóng vai trò quan trọng. Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnBản tin của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận rằng phần đông các gia đình người Việt ở Bangkok vẫn theo truyền thống cúng Tết từ ngày 23 tháng Chạp, và bà Nguyễn Thị Lý, hội viên Hội người Việt Nam tại Bangkok và vùng phụ cận, cho biết dù ở xa quê hương, bà con vẫn luôn theo dõi tình hình tin tức ở Việt Nam để dạy con cháu làm theo, giữ mãi truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình1. Điều này cho thấy phong tục tập quán có thể vượt qua khoảng cách địa lý nếu cộng đồng có ý thức gìn giữ.
Về mặt thách thức, nhịp sống đô thị khiến nhiều nghi lễ bị giản lược. Việc chuẩn bị mâm cỗ cúng ngày Tết đòi hỏi thời gian và công sức, trong khi nhiều người lao động không có đủ cả hai. Một số gia đình chuyển sang đặt cỗ nấu sẵn hoặc mua đồ cúng chế biến sẵn. Đây là biến đổi về hình thức, nhưng về cơ bản vẫn giữ được ý nghĩa của nghi lễ: tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong may mắn cho năm mới.
Phân biệt phong tục tập quán với một số khái niệm gần gũi
| Khái niệm | Đặc điểm chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phong tục tập quán | Thói quen, lễ nghi truyền từ đời này sang đời khác, mang tính cộng đồng | Cúng ông Công ông Táo, gói bánh chưng |
| Tín ngưỡng | Niềm tin vào thế lực siêu nhiên, thường có đối tượng thờ cúng cụ thể | Thờ Thành hoàng, thờ Mẫu |
| Tôn giáo | Hệ thống giáo lý, tổ chức, nghi lễ chặt chẽ, có giáo chủ và giáo hội | Phật giáo, Công giáo |
| Lễ hội | Sự kiện tập trung đông người, có nghi lễ và phần hội, thường gắn với thời điểm nhất định | Hội chùa Hương, hội Lim |
| Pháp luật | Quy tắc do nhà nước ban hành, có tính bắt buộc và chế tài | Luật Hôn nhân và Gia đình |
Bảng trên cho thấy phong tục tập quán phân biệt với tín ngưỡng ở chỗ nó không nhất thiết gắn với niềm tin vào thần linh, phân biệt với tôn giáo ở chỗ nó không có giáo lý và tổ chức chặt chẽ, phân biệt với lễ hội ở chỗ nó diễn ra thường xuyên và không nhất thiết tập trung đông người, và phân biệt với pháp luật ở chỗ nó không có chế tài nhà nước.
Vì sao phong tục tập quán vẫn quan trọng?
Phong tục tập quán quan trọng vì ba lý do. Thứ nhất, nó là phương tiện lưu truyền bản sắc văn hóa. Khi một cộng đồng mất đi phong tục, cộng đồng ấy mất đi một phần ký ức chung, một phần cách nhận diện mình là ai. Thứ hai, nó là cơ chế gắn kết xã hội. Các nghi lễ chung như cúng giỗ, lễ Tết, hội làng tạo ra những dịp để con người gặp gỡ, chia sẻ, và qua đó củng cố các mối quan hệ. Thứ ba, nó là kho tàng tri thức bản địa. Cách chọn gạo nếp, cách gói bánh, cách nấu cỗ, cách sắp mâm, cách khấn, cách ứng xử với họ hàng đều là những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Loại tri thức: Trường phái: Văn hóa họcDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTuy nhiên, cần tránh thái độ tuyệt đối hóa phong tục. Không phải mọi phong tục đều tốt, và không phải phong tục nào cũng cần được giữ nguyên. Một số phong tục như tục lệ cưới hỏi quá nặng nề, tục lệ tang ma kéo dài, hay những kiêng khem cực đoan có thể gây bất lợi cho cá nhân và gia đình. Việc gìn giữ phong tục cần đi đôi với việc chọn lọc, loại bỏ những yếu tố không còn phù hợp với đời sống hiện đại và với các giá trị nhân văn.
Kết luận
Phong tục tập quán Việt Nam là một hệ thống phức hợp, hình thành từ điều kiện tự nhiên, nhu cầu cộng đồng và giao lưu văn hóa, được duy trì qua truyền miệng, bắt chước, giáo dục gia đình và sự lặp lại theo chu kỳ. Những phong tục tiêu biểu như cúng ông Công ông Táo, thờ cúng tổ tiên, gói bánh chưng, hóa vàng, du xuân vẫn được cộng đồng người Việt trong và ngoài nước duy trì, dù có những biến đổi về hình thức. Hiểu rõ phong tục tập quán giúp chúng ta không chỉ biết mình đến từ đâu mà còn biết cách ứng xử với những giá trị văn hóa trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
