Lễ dựng nêu cuối năm
Còn gọi: Thướng tiêu, Thượng tiêu, Thượng nêu, Lên nêu, Trồng nêu
- Tết Nguyên đán
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Theo tục, cây nêu bằng tre dựng trước sân nhà, sân chùa những ngày cuối năm để báo Tết đến và giữ cho nhà cửa yên lành trong lúc ông Công ông Táo về trời. Ở Huế, lễ Thướng Tiêu của triều Nguyễn được phục dựng trong Đại Nội; người Mường dựng nêu lớn ở cửa chính và nêu nhỏ ở các cửa, chuồng trại.
Tóm tắt
- Làm ngày nào
- Người Kinh: 23 tháng Chạp; người Mường: từ 23 tháng Chạp; người Tày, Nùng: chiều 30 tháng Chạp; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Cúng ai
- Trời đất, thần linh, thổ công và gia tiên được cúng trước khi dựng nêu
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Mâm cúng
Vùng:
Cả nước
- Làm lúc nào
- Người Kinh dựng nêu ngày 23 tháng Chạp, sau lễ tiễn ông Táo; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Đặt lễ ở đâu
- Trước sân nhà; nơi công cộng của làng, chủ yếu ở chùa làng
- Ai cúng
- Gia đình; nhà chùa
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương, đèn, nến | ||
| Hương, hoa, rượu, trầu cau, bánh kẹo | Chay | Mâm lễ khi dựng nêu, theo một số hướng dẫn |
| Đồ vật | ||
| Vật treo trên nêu: lá bùa, cờ hay dải vải ngũ sắc, khánh hoặc chuông gió, túi gạo muối, hình cá chép giấy | Tùy nơi | |
Miền Bắc
Đồng bằng Bắc Bộ, Dân gian
- Làm lúc nào
- 23 tháng Chạp
- Đặt lễ ở đâu
- Sân nhà và chùa làng ở vùng châu thổ Bắc Bộ
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Đồ vật | |
| Vôi bột | Rắc trên sân thành hình cung tên, có nhà vẽ hình chiếc nỏ, bàn cờ |
| Khánh bằng sành và một bó vàng treo trên ngọn nêu | Ở chùa còn có ngọn phướn; nêu của nhà dân không có phướn |
Tây Bắc, Người Người Mường, Hòa Bình, Dân gian
- Làm lúc nào
- Từ 23 tháng Chạp trở đi, mỗi gia đình chọn ngày giờ lấy cây về dựng
- Đặt lễ ở đâu
- Cây nêu lớn ở cửa chính; những cây nêu nhỏ ở các cửa ra vào, nơi nuôi gia súc, nơi cất dụng cụ lao động
- Ai cúng
- Gia đình người Mường
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Món mặn | ||
| Cỗ thịt lợn luộc, con lợn có bao nhiêu bộ phận thì trên mâm phải có đủ miếng | Mặn | Phải có. Mâm lễ tế trời đất |
| Khác | ||
| Cơm canh | ||
| Món chay | ||
| Mâm cỗ chay | Chay | |
| Đồ vật | ||
| Quả còn nhiều hình dạng, họa tiết treo trên cây nêu | ||
Đông Bắc, Người Người Tày, Người Nùng, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Dân gian
- Làm lúc nào
- Chiều 30 tháng Chạp
Miền Trung
Huế, Đại Nội Huế, Nghi lễ cung đình triều Nguyễn (được phục dựng)
- Làm lúc nào
- Sáng 23 tháng Chạp ở Thế Tổ Miếu, Triệu Tổ Miếu; từ 28 tháng Chạp tới 30 Tết ở các điểm di tích khác; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Đặt lễ ở đâu
- Sân Hiển Lâm Các trước Thế Tổ Miếu, và Triệu Tổ Miếu, trong Đại Nội
- Ai cúng
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phục dựng lễ Thướng Tiêu của triều Nguyễn (từ năm 2015)
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Đồ vật | |
| Cây nêu bằng tre thẳng, dài hơn 15 mét | Phải có |
| Hương án và mâm lễ phẩm truyền thống | |
| Ấn triện, câu đối, phướn vải đỏ treo ở ngọn nêu | Theo nghi thức triều Nguyễn; có nơi ghi ngọn nêu treo ấn, tín, văn phòng tứ bảo, tượng trưng việc phong ấn để triều đình nghỉ Tết |
Nghi thức
Dùng chung cả nước, Dân gian
- Chọn cây tre hoặc trúc cao, thẳng
- Bày mâm lễ, khấn gia tiên và thần linh xin dựng nêu
- Buộc các vật treo lên ngọn rồi dựng nêu trước sân
- Mùng 7 tháng Giêng làm lễ khai hạ, cúng trời đất ngoài sân rồi hạ nêu (thuộc loại lễ khai-xuan)
Đồng bằng Bắc Bộ, Dân gian
- Chùa làng dựng cây nêu có ngọn phướn, treo khánh sành và bó vàng, rắc vôi bột hình cung tên
- Các gia đình dựng nêu ở sân, rắc vôi bột hình cung tên như ở chùa
Tây Bắc, Người Người Mường, Hòa Bình, Dân gian
- Chọn ngày giờ đi lấy cây
- Cúng thần linh thổ công, thổ địa và gia tiên trước
- Làm lễ dựng cây nêu, treo các quả còn
- Dựng thêm nêu nhỏ ở các cửa và chỗ chuồng trại, theo quan niệm vạn vật cùng ăn Tết với người
Đông Bắc, Người Người Tày, Người Nùng, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Dân gian
- Người Tày, Nùng trồng cây nêu vào chiều 30 tháng Chạp, không phải ngày 23 như người Kinh
Huế, Đại Nội Huế, Nghi lễ cung đình triều Nguyễn (được phục dựng)
- Rước nêu từ cửa Hiển Nhơn vào Hoàng thành tới cửa Thế Miếu, có lính vệ khiêng, có nhạc lễ cung đình
- Bày hương án, lễ phẩm; đội Đại nhạc và các bồi tự làm lễ
- Đào đất, kéo dây dựng nêu
- Mùng 7 tháng Giêng làm lễ Hạ Tiêu (hạ nêu), khai ấn và tặng chữ đầu năm
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Ngày dựng nêu của triều đình: lễ phục dựng hiện nay làm sáng 23 tháng Chạp (Báo Pháp luật Việt Nam, Báo Văn Hóa); bài của Tạp chí Luật sư Việt Nam dẫn Châu bản triều Nguyễn viết lễ Thượng tiêu làm trong ngày 30 Tết.
Cộng đồng và vùng
Nguồn
- Cây nêu ngày Tết trong văn hóa dân gian Việt Nam (lsvn.vn)
- Cây nêu ngày Tết là gì? Sự tích, ý nghĩa và nghi thức dựng cây nêu (fptshop.com.vn)
- Tái hiện Lễ dựng cây nêu của người Mường (daibieunhandan.vn)
- Tái hiện lễ Thướng Tiêu và chuỗi hoạt động Tết Huế cùng di sản (baophapluat.vn)
- Dựng nêu đón Tết ở khu di sản Huế (baovanhoa.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở