TL;DR: Xà Phu không phải cung hoàng đạo thứ 13 trong chiêm tinh học. Theo ranh giới chòm sao của IAU năm 1930, Mặt Trời trên đường hoàng đạo đi qua 13 chòm sao, trong đó có Xà Phu, nhưng chiêm tinh phương Tây vẫn dùng 12 cung 30 độ tính từ điểm xuân phân, không dựa trên ranh giới chòm sao thực tế. Mặt Trời ở trong chòm Xà Phu khoảng từ 30/11 đến 17/12, những ngày chiêm tinh vẫn tính là cung Nhân Mã.
Xà Phu là gì và vì sao có tin đồn cung hoàng đạo thứ 13?
Xà Phu (Ophiuchus) là một chòm sao lớn nằm trên đường hoàng đạo, nhưng không nằm trong 12 cung hoàng đạo chiêm tinh. Tin đồn về "cung hoàng đạo thứ 13" nổi lên nhiều lần, rõ nhất năm 2011 và năm 2016, khi báo chí thuật lại các bài giải thích thiên văn rằng theo ranh giới chòm sao của Liên đoàn Thiên văn Quốc tế (IAU), Mặt Trời đi qua 13 chòm sao chứ không phải 12. Tuy nhiên, chiêm tinh học phương Tây từ thời Ptolemy đã tách biệt "cung" (sign) với "chòm sao" (constellation), và vẫn giữ 12 cung chia đều 30 độ.
Mặt Trời đi qua bao nhiêu chòm sao theo ranh giới IAU 1930?
Mặt Trời đi qua 13 chòm sao: 12 chòm cùng tên với 12 cung, cộng Xà Phu. Đường hoàng đạo là đường biểu kiến của Mặt Trời trên thiên cầu trong một năm.
Ranh giới 88 chòm sao do nhà thiên văn Bỉ Eugène Delporte vạch theo các đường xích kinh, xích vĩ và được IAU công bố năm 1930; theo ranh giới ấy, đường hoàng đạo cắt qua phần phía nam của chòm Xà Phu, chòm nằm giữa hai nửa của chòm Cự Xà. Mặt Trời ở trong Xà Phu khoảng từ 30/11 đến 17/12 mỗi năm.
Các chòm sao rộng hẹp không đều, nên Mặt Trời ở mỗi chòm một khoảng rất khác nhau: ở Xử Nữ hơn 40 ngày, ở Thiên Yết chỉ chừng một tuần. Cung chiêm tinh thì đều nhau, mỗi cung 30 độ.
Vì sao chiêm tinh vẫn giữ 12 cung thay vì 13?
Chiêm tinh phương Tây dùng 12 cung chia đều 30 độ, bắt đầu từ điểm xuân phân, không dựa trên ranh giới chòm sao thực tế. Trong Tetrabiblos, Ptolemy lấy điểm xuân phân làm điểm khởi đầu của hoàng đạo[1]. Theo cách tính ấy, 30 độ đầu tiên sau điểm xuân phân là cung Bạch Dương, dù các ngôi sao của chòm Bạch Dương nay đã ở chỗ khác trên nền trời.
Alan Leo, tác giả chiêm tinh người Anh đầu thế kỷ 20, viết trong Astrology for All rằng cung hoàng đạo không được nhầm với mười hai chòm sao cùng tên[2].
Tuế sai có làm lệch cung hoàng đạo so với chòm sao không?
Có, tuế sai khiến các cung hoàng đạo và chòm sao cùng tên ngày càng lệch nhau, nhưng chiêm tinh vẫn giữ nguyên hệ quy chiếu cũ. Tuế sai là chuyển động xoay chậm của trục Trái Đất, làm điểm xuân phân lùi dần dọc đường hoàng đạo, ngược chiều đi hằng năm của Mặt Trời[3].
Điểm này lùi chừng 1 độ sau khoảng 72 năm, đủ một vòng sau khoảng 25.800 năm. Khoảng hai nghìn năm trước, điểm xuân phân nằm ở rìa chòm Bạch Dương; ngày nay nó nằm trong chòm Song Ngư.
Chiêm tinh phương Tây theo hoàng đạo nhiệt đới không đổi cách tính vì sự lệch này: cung được định nghĩa theo điểm xuân phân, không theo các ngôi sao.
Xà Phu có ảnh hưởng gì trong chiêm tinh không?
Trong chiêm tinh phương Tây chính thống, Xà Phu không phải là một cung và không có vị trí trong lá số. Việc đưa Xà Phu vào chiêm tinh chủ yếu là hiện tượng truyền thông và mạng xã hội, không phải truyền thống chiêm tinh.
Bảng so sánh 12 cung hoàng đạo và 13 chòm sao theo IAU
| Cung (chiêm tinh nhiệt đới) | Mặt Trời ở cung (xấp xỉ) | Chòm sao (ranh giới IAU) | Mặt Trời ở chòm sao (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| Bạch Dương | 21/3 - 19/4 | Bạch Dương | 19/4 - 13/5 |
| Kim Ngưu | 20/4 - 20/5 | Kim Ngưu | 14/5 - 21/6 |
| Song Tử | 21/5 - 20/6 | Song Tử | 22/6 - 20/7 |
| Cự Giải | 21/6 - 22/7 | Cự Giải | 21/7 - 10/8 |
| Sư Tử | 23/7 - 22/8 | Sư Tử | 11/8 - 16/9 |
| Xử Nữ | 23/8 - 22/9 | Xử Nữ | 17/9 - 30/10 |
| Thiên Bình | 23/9 - 22/10 | Thiên Bình | 31/10 - 22/11 |
| Thiên Yết | 23/10 - 21/11 | Thiên Yết | 23/11 - 29/11 |
| (không có) | không có | Xà Phu | 30/11 - 17/12 |
| Nhân Mã | 22/11 - 21/12 | Nhân Mã | 18/12 - 19/1 |
| Ma Kết | 22/12 - 19/1 | Ma Kết | 20/1 - 15/2 |
| Bảo Bình | 20/1 - 18/2 | Bảo Bình | 16/2 - 11/3 |
| Song Ngư | 19/2 - 20/3 | Song Ngư | 12/3 - 18/4 |
Ngày xê dịch một ngày tùy năm. Ngày theo chòm sao tính cho thời nay và trôi dần theo tuế sai.
Vì sao tin đồn cung hoàng đạo thứ 13 lại lan truyền?
Tin đồn lan truyền một phần vì công chúng chưa phân biệt rõ thiên văn học với chiêm tinh học. Năm 2016, NASA phải nói rõ rằng cơ quan này nghiên cứu thiên văn chứ không nghiên cứu chiêm tinh, và không đổi cung hoàng đạo nào. Tin đồn vẫn quay lại trên mạng xã hội theo từng đợt.
Kết luận: Xà Phu có phải cung hoàng đạo thứ 13?
Không. Xà Phu là một chòm sao trên đường hoàng đạo theo ranh giới IAU 1930, nhưng không phải là cung hoàng đạo trong chiêm tinh học. Mặt Trời đi qua 13 chòm sao là dữ kiện thiên văn; chiêm tinh phương Tây tính 12 cung đều 30 độ từ điểm xuân phân, nên số chòm sao không làm đổi số cung.
