TL;DR: Cung Mặt Trời và cung Mặt Trăng là cung hoàng đạo mà hai thiên thể đứng lúc sinh, tính được từ ngày giờ sinh. Việc đọc chung chúng là quy ước do Alan Leo hệ thống hóa trong Astrology for All (London, 1910): Mặt Trời ứng phần Cá thể bền vững, Mặt Trăng ứng phần Nhân cách biểu hiện hằng ngày, và 12 cung nhân 12 cung cho 144 tổ hợp Nhật Nguyệt. Đây là diễn giải của một trường phái chiêm tinh; các thử nghiệm mù mà Gerhard A. Mayer tổng quan năm 2020 chưa cho thấy chiêm tinh có hiệu lực.
Cung Mặt Trời và cung Mặt Trăng là gì?
Cung Mặt Trời là cung hoàng đạo mà Mặt Trời đứng lúc sinh, cung Mặt Trăng là cung mà Mặt Trăng đứng lúc sinh. Cả hai tính được từ ngày, giờ, nơi sinh và đối chiếu được với lịch thiên văn. Mặt Trời ở mỗi cung khoảng một tháng, còn Mặt Trăng đi hết một cung 30 độ trong khoảng hai ngày rưỡi.
Alan Leo, trong Astrology for All (bản in lần thứ tư có bổ sung, London 1910), viết rằng Mặt Trời là "trung tâm dương, nơi sự sống thật chảy ra", còn Mặt Trăng là "bên nhận, điểm âm và từ tính"[1]. Ông dặn người học phải ghi nhớ rằng Mặt Trời là "phía sự sống" chi phối cái Cá thể (Individual), còn Mặt Trăng là "phía hình thức" chi phối toàn bộ đặc điểm Nhân cách (Personal) và thể chất[1].
Vì sao Alan Leo đọc chung hai cung thay vì đọc riêng?
Vì theo Leo, cung Mặt Trời một mình không khớp với cách một người hiện ra hằng ngày. Trong một bài giảng in ở phụ lục sách, ông kể rằng vài năm trước đó nhiều tờ báo lớn ở Mỹ đăng tính cách theo tháng sinh, và khi ông công bố phần diễn giải của mình trên tạp chí Modern Astrology, nhiều người viết thư nói các mô tả "đúng lạ lùng"; nhưng hỏi một người sinh tháng nào rồi đọc cho họ tính cách theo cung Mặt Trời thì họ có thể không nhận ra mình[1]. Lời giải của ông: Mặt Trời chỉ ra tính cách "ở gốc rễ của chúng ta, đằng sau nhân cách", còn trong đời sống thường ngày thì "chỉ những đặc điểm Mặt Trăng là lộ ra"[1].
Từ đó Leo đặt ra các tổ hợp Nhật Nguyệt (soli-lunar combinations), ông còn gọi là "polarities": Mặt Trời là yếu tố dương, sơ cấp, ban sự sống; Mặt Trăng là yếu tố âm, thứ cấp, tạo hình; hiểu bản chất từng cung thì thấy phía sự sống ảnh hưởng tính cách tới đâu, phía hình thức ảnh hưởng nhân cách tới đâu[1]. Mười hai cung cho mỗi bên cho 144 tổ hợp; trong bài giảng ông nói không đủ thời gian kể hết 144 cặp, và in chúng ở chương XVIII[1]. Ông còn ví Mặt Trời như kính viễn vọng, nhìn mọi việc ở quy mô lớn, và Mặt Trăng như kính hiển vi, phóng đại mặt đời sống cá nhân: "Mặt Trời là lý tưởng, Mặt Trăng là chi tiết"[1].
Mặt Trời và Mặt Trăng khác nhau thế nào trong cách đọc của Leo?
Leo xếp hai vầng sáng thành một cặp dương và âm, mỗi bên cai một tầng của con người. Bảng dưới chép các cặp đối lập ông dùng trong sách[1].
| Mục | Mặt Trời | Mặt Trăng |
|---|---|---|
| Cực | dương, trung tâm, ban sự sống | âm, bên nhận, từ tính |
| Tầng con người | Cá thể (Individual): tính cách bền vững, đạo đức | Nhân cách (Personal) và thể chất: phần ý thức biểu hiện qua bộ não |
| Ví von | kính viễn vọng, lý tưởng | kính hiển vi, chi tiết |
| Thời cai quản | "cai ban ngày" | "cai ban đêm" |
| Thứ bậc trong lá số | thứ nhất | thứ hai |
Đọc một tổ hợp Nhật Nguyệt cụ thể ra sao?
Leo viết cho từng cặp một đoạn ngắn. Với Mặt Trời ở Song Tử, Mặt Trăng ở Sư Tử, ông cho rằng nhân cách "chịu thiệt phần nào" vì phía sau không đủ vững để đỡ khuynh hướng Sư Tử, nên dễ bốc đồng, tình cảm dễ lay; người ấy lúc rất tự tin, làm được nhiều, lúc lại thấy mình có năng lực lớn hơn những gì bộc lộ ra được; trí tưởng tượng mạnh, có khiếu thơ và kịch[1]. Với Mặt Trời ở Bảo Bình, Mặt Trăng ở Bạch Dương, ông tả một tính cách rất vững, trầm, ít biểu lộ, có óc nhận xét người, ý chí mạnh, và không chịu bị kiểm soát hay ngăn cản[1].
Nguyên tắc chung ông nêu trong bài giảng: "nhân cách biểu hiện cá thể theo cung mà Mặt Trăng đứng lúc sinh"[1]. Cung Mặt Trời cho chất liệu, cung Mặt Trăng cho cách chất liệu ấy hiện ra.
Vì sao cần giờ sinh để biết cung Mặt Trăng?
Vì Mặt Trăng đổi cung nhanh. Leo ghi rằng Mặt Trăng đi khoảng 1 độ trong hai giờ[1], nên người sinh gần lúc Mặt Trăng đổi cung mà chỉ biết ngày thì chưa chắc cung Mặt Trăng. Cuối sách, Leo in bảng vị trí Mặt Trăng lúc trưa giờ Greenwich mỗi ngày từ 1850 tới 1905 và chỉ cách nội suy: ngày 16/1/1850, trưa Mặt Trăng ở 29 độ Bảo Bình, nên tới 2 giờ chiều nó đã sang Song Ngư[1]. Ông viết bảng ấy cho người không chắc giờ sinh, không lập được lá số, để họ có "một ý niệm chung" về tính cách qua tổ hợp Nhật Nguyệt[1].
Tổ hợp Nhật Nguyệt có phải là cả lá số không?
Không, và chính Leo nói vậy. Ông viết rằng các mô tả tổ hợp áp dụng chung cho mọi người sinh cùng ngày bất kể vị trí các hành tinh khác, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của chúng, và "ở mức lớn hơn nhiều" của cung mọc[1].
Theo Leo, một lá số gồm bốn yếu tố xếp theo tầm quan trọng: vị trí Mặt Trời, vị trí Mặt Trăng, cung mọc, các góc chiếu giữa hành tinh; ba yếu tố đầu được ví như đồng bảng, đồng shilling và đồng penny[1]. Thêm cung mọc làm yếu tố thứ ba thì số tổ hợp lên 12 x 12 x 12 = 1.728[1]. Ông ví cung mọc như ô cửa sổ qua đó linh hồn nhìn ra thế giới[1].
Ptolemy dùng Mặt Trời và Mặt Trăng khác Leo thế nào?
Ptolemy, trong Tetrabiblos (bản dịch tiếng Anh của J. M. Ashmand, 1822), dùng hai vầng sáng làm điểm mốc tính toán chứ không dựng mô tả tính cách theo cặp cung. Phần Phúc (part of Fortune) được tính bằng số độ giữa Mặt Trời và Mặt Trăng, đặt cách cung mọc bấy nhiêu độ, sao cho Mặt Trăng giữ với nó quan hệ như Mặt Trời giữ với cung mọc, và vì thế nó thành "như một cung mọc của Mặt Trăng"[2]. Khi chọn điểm định thọ (prorogator), ban ngày ưu tiên Mặt Trời nếu nó ở vị trí thích hợp, không thì Mặt Trăng; ban đêm thì xét Mặt Trăng trước[2]. Quyền định nghề nghiệp thuộc về hai phía: Mặt Trời và cung ở thiên đỉnh[2].
Thử nghiệm khoa học nói gì về cách đọc này?
Các thử nghiệm mù cho tới nay chưa cho thấy chiêm tinh có hiệu lực. Gerhard A. Mayer, nhà nghiên cứu ở Freiburg (Đức) không bác bỏ trọn chiêm tinh, tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trên Journal of Scientific Exploration năm 2020. Ông dẫn lời Geoffrey Dean (1977) về những thử nghiệm mù hiếm hoi có kết quả dương tính: chúng "không chứng minh rằng chiêm tinh đúng, chỉ chứng minh rằng nhà chiêm tinh làm được việc"[3]. Ông cũng kể một thử nghiệm ghép cặp (Narlikar và cộng sự, 2009), trong đó các nhà chiêm tinh phân biệt lá số của 100 học sinh giỏi với 100 học sinh khuyết tật trí tuệ kém hơn một chút so với gieo xúc xắc[3].
Mayer còn nêu khảo sát YouGov năm 2015 ở Đức, Anh, Mỹ, hỏi người ta có tin cung hoàng đạo nói được điều gì về bản thân hay người khác không; tỉ lệ đồng ý ở nữ cao hơn rõ rệt so với nam[3]. Con số ấy đo mức phổ biến của niềm tin, không đo độ đúng của chiêm tinh.
Gợi ý của Nhật Nguyệt khi đọc chung hai cung
Gợi ý của Nhật Nguyệt: phần tính được, tức Mặt Trời và Mặt Trăng đứng ở cung nào, hãy tính bằng giờ sinh chính xác, nhất là khi sinh gần lúc Mặt Trăng đổi cung. Phần diễn giải, tức hai cung ấy nói gì về một người, là lời của Leo và trường phái của ông; đọc nó như một văn bản của thời ấy, không như kết luận về chính mình, và đừng dùng nó để quyết chuyện hợp hay không hợp với một người cụ thể.
