Thuở nhỏ và học vấn
Đặng Thái Sơn sinh ngày 2 tháng 7 năm 1958 tại Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật sâu đậm. Cha ông, Đặng Đình Hưng, là nhà thơ, nhạc sĩ; mẹ ông, Nghệ sĩ Nhân dân Thái Thị Liên, là một nghệ sĩ dương cầm nổi tiếng và là giảng viên piano, một trong những người sáng lập Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Ông bắt đầu học piano từ nhỏ dưới sự dìu dắt trực tiếp của mẹ tại Nhạc viện Hà Nội, giữa hoàn cảnh chiến tranh phải sơ tán khỏi thành phố. Đến giữa thập niên 1970, ông sang Liên Xô theo học tại Nhạc viện Tchaikovsky ở Moskva, dưới sự chỉ dạy của các giáo sư Vladimir Natanson và Dmitry Bashkirov.
Bối cảnh gia đình và thời đại có ý nghĩa thế nào với con đường của ông?
Nền tảng gia đình đặt Đặng Thái Sơn vào một vị trí hiếm có: cha làm thơ và viết nhạc, mẹ vừa biểu diễn vừa giảng dạy piano và tham gia xây dựng cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp đầu tiên của Việt Nam. Nghĩa là ngay từ nhỏ, ông được tiếp cận cây đàn dương cầm trong môi trường chuyên môn, chứ không phải như một thú vui nghiệp dư. Việc phải sơ tán khỏi Hà Nội vì chiến tranh khiến việc học đàn gắn với điều kiện thiếu thốn, và điều này thường được nhắc như một phần bối cảnh chung của thế hệ nghệ sĩ được đào tạo ở miền Bắc giai đoạn đó.
Bước ngoặt ở Warsaw và vì sao nó được xem là đột phá?
Bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp của Đặng Thái Sơn đến vào tháng 10 năm 1980, khi ông giành giải Nhất cuộc thi Piano Quốc tế Chopin lần thứ X tại Warsaw, Ba Lan, trở thành nghệ sĩ châu Á đầu tiên trong lịch sử đoạt giải Nhất của cuộc thi danh giá này. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ cuộc thi Chopin là một trong những cuộc thi piano cổ điển có uy tín bậc nhất, và các thí sinh thường đến từ những nền âm nhạc cổ điển lâu đời ở châu Âu. Một nghệ sĩ trẻ đến từ Việt Nam đoạt giải Nhất tại đó là kết quả được ghi nhận như một dấu mốc, không chỉ cho cá nhân ông mà còn đánh dấu sự hiện diện của nghệ sĩ Việt Nam trên bản đồ piano cổ điển quốc tế.
Những ghi nhận chính thức nói lên điều gì?
Năm 1984, ở tuổi 26, ông được Nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, trở thành người trẻ nhất từng nhận danh hiệu này vào thời điểm đó, cùng với Huân chương Lao động hạng Nhất. Đặt cạnh nhau, hai danh hiệu này cho thấy mức độ ghi nhận rất sớm đối với một nghệ sĩ còn rất trẻ, và điều đó thường chỉ xảy ra khi thành tích đạt được có sức lan tỏa lớn trong đời sống văn hóa chứ không chỉ trong giới chuyên môn. Ở phía Ba Lan, quốc gia gắn với cuộc thi Chopin, ông về sau nhận Huy chương Vàng Công trạng Văn hóa - Gloria Artis của Bộ Văn hóa Ba Lan vào năm 2018, một hình thức ghi nhận dành cho những đóng góp cho văn hóa Ba Lan.
Sự nghiệp giảng dạy và biểu diễn diễn ra ở đâu?
Sau đó ông giảng dạy tại Nhạc viện Kunitachi (Tokyo, Nhật Bản) trong giai đoạn 1983-1987, trước khi chuyển đến định cư tại Montréal, Canada vào năm 1991 và trở thành giáo sư piano tại Đại học Montréal trong khoảng 20 năm. Ông tiếp tục biểu diễn tại nhiều phòng hòa nhạc danh tiếng trên thế giới như Lincoln Center, Barbican Centre, Nhà hát Opera Sydney. Quãng thời gian gắn với Nhật Bản rồi Canada cho thấy con đường của ông không chỉ là biểu diễn mà còn là đào tạo kéo dài nhiều thập niên, và vị trí giảng dạy ở những cơ sở này thường đi kèm yêu cầu chuyên môn cao cùng sự công nhận từ giới học thuật âm nhạc.
Vai trò giám khảo và học trò phản ánh vị thế nào?
Từ năm 2005, ông trở thành giám khảo người Đông Á đầu tiên của cuộc thi Piano Quốc tế Chopin, tiếp tục làm giám khảo trong các kỳ thi 2010, 2015, 2021 và 2025. Việc được mời ngồi ghế giám khảo ở chính cuộc thi mình từng đoạt giải Nhất, và được mời lặp lại qua nhiều kỳ, là một cách đo lường uy tín nghề nghiệp trong lĩnh vực này. Nhiều học trò của ông sau này cũng đoạt giải cao tại chính cuộc thi Chopin, trong đó có Bruce Liu (giải Nhất 2021) và Eric Lu. Thành tích của học trò thường được xem là thước đo thứ hai, bên cạnh sự nghiệp biểu diễn của chính người thầy.
Đời sống cá nhân và những phát ngôn được ghi lại
Đặng Thái Sơn sống độc thân và chưa từng lập gia đình. Trong một cuộc phỏng vấn, khi được hỏi vì sao chưa kết hôn, ông từng chia sẻ triết lý sống của mình: "Đời được cái này mất cái kia. Tôi đã được nhiều rồi nên chấp nhận... Khổ mình, khổ người ta", cho thấy ông đã lựa chọn dành trọn cuộc đời cho nghệ thuật âm nhạc. Ông hiện mang hai quốc tịch Việt Nam và Canada (nhập tịch Canada năm 1995), và từ năm 2020 tiếp tục giảng dạy tại Nhạc viện New England (Hoa Kỳ). Cần phân biệt rõ hai loại thông tin ở đây: các mốc như nơi sinh, năm sinh, các giải thưởng và vị trí giảng dạy là những ghi chép có thể đối chiếu qua nguồn; còn phần lý giải vì sao ông chọn cuộc sống độc thân chủ yếu dựa trên chính lời ông nói trong phỏng vấn, nên chỉ nên hiểu như quan điểm cá nhân ông đã nêu, không phải một kết luận về đời tư.